Dokumenti - KrajinaForce -www.krajinaforce.com - Krajina - Republika Srpska Krajina

Pocetak srpske tragedije

www.krajinaforce.com

Mihailo V. Popović autor je knjige "Nacionalna katastrofa i političko otrežnjenje", u izdanju Platoa, iz koje objavljujemo izbor pod nazivom "Dve istorijske greške".
Autor je do sada objavio sedam knjiga i više desetina naučnih rasprava i socioloških studija. Bio je dekan Filozofskog fakulteta i upravnik Instituta za sociološka istraživanja. Predavao je na mnogim univerzitetima u svetu

Nije sporno da su na tragična zbivanja srpskog društva i na stvaranje treće, "krnje" Jugoslavije presudan uticaj imala dva međusobno povezana kompleksa društveno-istorijskih činilaca: unutrašnji, nacionalni, u toku i posle raspada SFRJ, i spoljašnji, međunarodni kompleks, izazvan pre svega urušavanjem evropskog socijalizma, što je potpuno poremetilo odnose između evropskih država i dovelo do stvaranja "novog svetskog poretka" (ili haosa?). U okviru unutrašnjeg, nacionalnog kompleksa činilaca, najznačajniju ulogu imala je Socijalistička partija Srbije, na čelu sa svojim neprikosnovenim liderom Slobodanom Miloševićem, dok je na zbivanja u Evropi presudan uticaj imala Evropska zajednica zapadnih država, posebno Nemačka, a kasnije SAD, jedina preostala velika sila u svetu.

U interakciji ova dva društveno-istorijska kompleksa i odgovarajućeg toka promena koje su se zbivale pod njihovim uticajem odigravali su se svi značajni događaji, od prvih višestranačkih izbora u Srbiji 1990. do agresije NATO, bombardovanja Jugoslavije 1999. godine i odvajanja Kosova od Srbije i Jugoslavije. Ratovi u okruženju, najpre u Hrvatskoj a zatim u Bosni i Hercegovini, uvođenje obuhvatnih ekonomskih sankcija, katastrofalan pad životnog standarda, sve se to ne može objasniti drugačije nego kao posledica sudara politike Slobodana Miloševića sa težnjama bivših jugoslovenskih republika za otcepljenjem, kao i sa politikom tzv. međunarodne zajednice, u stvari SAD i njenih zapadnih saveznika. Srpski narod je prošao najtragičniji period u svojoj novijoj istoriji (izuzimajući dva svetska rata), od prvih višestranačkih izbora 1990, kada je nadmoćno pobedila SPS, do septembarskih izbora 2000. godine, na kojima je doživela konačan poraz. Većina građana je u početku prihvatila predizbornu parolu srpskih socijalista "Sa nama nema neizvesnosti", da bi se vrlo brzo uverila da ulazi u najneizvesniji i najteži period srpskog društva, koji se završio nacionalnom katastrofom.

Zašto se istorijska sudbina tako surovo poigrala sa građanima Srbije? Da li su oni bili samo politički naivni ili nedovoljno obavešteni na početku ovog razdoblja i zbog toga bili drastično kažnjeni, ili je glavni krivac ipak bio onaj koji je sve vreme vodio jednu krajnje hazardnu politiku, verujući da nacionalni suverenitet i državne granice treće Jugoslavije predstavljaju "bunker državu", dovoljno siguran bedem protiv uticaja spoljnih, međunarodnih činilaca? Tako čvrst bedem da može u zemlji da vodi autokratsku politiku, rukovodeći se programom "demokratskog socijalizma".

Ne bi trebalo da bude sporno da Slobodan Milošević i srpski socijalisti nisu bili jedini odgovorni za ono što nam se dešavalo poslednjih desetak godina. Ma koliko da su oni živeli u iluziji da mogu da rade u državi šta i kako hoće i da nam međunarodne sankcije ne mogu nauditi (setimo se samo Miloševićeve čuvene izjave da "Srbija može da živi u izolaciji hiljadu godina", date početkom 1994. godine), bumerang takve neodgovorne politike nas je dobro "udario po glavi". Kada to kažem, ne mislim da treba skinuti odgovornost sa tzv. međunarodne zajednice i njenih često nedoslednih i beskrupuloznih postupaka.

Zbog svega toga nacionalna katastrofa srpskog društva može da se shvati i objasni do kraja jedino kao rezultanta, kao posledica interakcije, da ne kažem "saradnje" dve politike, prve nacionalne, neodgovorne, i druge surove, međunarodne. Pošto je onaj ko je autokratski vodio treću Jugoslaviju morao da zna da nema više Sovjetskog Saveza i evropskog socijalizma, da prema tome više ne postoji ravnoteža snaga između dva svetska bloka koja je omogućavala Josipu Brozu da uspešno vodi neutralnu politiku, taj nekrunisani lider snosio je najveću odgovornost za posledice svoje avanturističke politike. Tzv. međunarodna zajednica je objektivno pomagala, omogućavala svojom politikom "štapa i šargarepe" opstanak režima i stvarala iluziju da ćemo se više najesti šargarepe nego batina. Pošto je Milošević bio jedan od retkih političara u Evropi koji je bio (i danas ostao) krajnje nesamokritičan i kod koga je "amputirana" sposobnost predviđanja, on sa svojim postupcima, tj. mi građani Srbije poslužili smo uspešno kao zamorče za "eksperiment" nove svetske politike, a pre svega vlade SAD u izmenjenim uslovima novog svetskog poretka. Zar nije i bombardovanje NATO bilo ne samo surova demonstracija sile nego i uverljiv dokaz svemoći i kredibiliteta NATO-a, čemu je i Milošević svojom politikom objektivno doprineo?

Imajući u vidu sve ove, i druge činjenice koje su sa njima u vezi, postavlja se temeljno pitanje u čemu se sastojala anahrona, antiistorijska politika Slobodana Miloševića i njegove partije, šta je bio krajnji uzrok njene katastrofalnosti? Zašto je on prkosio Americi i drugim velikim državama u svetu verujući da je najveća sila na Balkanu, da je jači od svih onih koji mogu da nas ugroze? Zašto je terao inat ne samo međunarodnoj zajednici, Ujedinjenim nacijama, nego se sukobio i sa istorijom, misleći da je moguće preokrenuti njen tok, izgraditi treću, neutralnu Jugoslaviju (posle dve neuspešne, promašene) i istovremeno razviti u njoj "demokratski socijalizam"? Nije li Milošević mislio da može da bude "novi Tito" u novoj Evropi?

Neprikosnoveni lider srpskih socijalista je uporno, po svaku cenu, nastojao da sačuva kontinuitet sa bivšom jugoslovenskom državom i sa samoupravnim socijalizmom. To je činio uprkos činjenici da je stvaranje i prve i druge Jugoslavije bilo istorijska greška, kao i evropski socijalizam, greške koje su učinjene pod određenim istorijskim uslovima, svaka od ovih tekovina zbog različitih uzroka i na svoj način.
Ujedinjenje je tuđa ideja
Jugoslovenska ideja je nastala kod Hrvata još u okviru Ilirskog pokreta u prvoj polovini devetnaestog veka

Nijedna "istorijska greška" nije plod istorijskih slučajnosti, niti je samo posledica nesposobnosti političara i državnika koji ih prave. Ona je moguća kao pogrešan izbor jedne od mogućih društvenih opcija u datim društvenim uslovima i istorijskim okolnostima. Pokušaću da dokažem, na osnovu istorijskih činjenica, da je opredeljenje srpske vlade za unitarnu kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca bilo najgore moguće rešenje pored druge dve date opcije, koje su, obe, imale daleko više šansi za uspešniji oblik zajedničke države.

Iako je kao povod za Prvi svetski rat poslužio atentat Gavrila Principa na austrougarskog prestolonaslednika Franca Ferdinanda 28. juna 1914. godine, njegovi uzroci su bili mnogo dublji. Pre svega, to je bio sukob interesa između dva bloka imperijalističkih sila, Antante (Francuske, Velike Britanije i Rusije) i Trojnog saveza (Nemačke, Austro-Ugarske i Italije). Okrivljujući je da je umešana u atentat, vlada Austro-Ugarske objavila je rat Srbiji 28. jula 1914. godine. Znatno iscrpljena u prethodna dva balkanska rata, Srbija je bila prinuđena da se brani.

Polazeći od glavne teme, od ujedinjenja južnoslovenskih naroda u prvu zajedničku državu, izložiću ukratko ono što mi se čini da je najbitnije za ideju ujedinjenja i njeno konačno pogrešno sprovođenje u praksi. Jugoslovenska ideja je nastala kod Hrvata još u okviru Ilirskog pokreta u prvoj polovini 19. veka, da bi se razvijala u dva bitno različita oblika: kao "austroslavizam", tj. kao zamisao o posebnoj političkoj zajednici Slovenaca, Hrvata i Srba u okviru Austro-Ugarske monarhije i, druga varijanta, kao stvaranje potpuno nezavisne države sva tri naroda. Obe varijante jugoslovenskog ujedinjenja opstale su "u igri" sukobljavajući se gotovo sve do poslednjeg dana ujedinjenja, 1. decembra 1918. godine.

Prema tome, sama ideja ujedinjenja južnoslovenskih naroda nije srpsko otkriće. Ona je samo svesrdno, ali i krajnje nekritički, u suštini pogrešno, prihvaćena od srpske vlade i njenog predsednika Nikole Pašića, kao i drugih srpskih političara. Oni su je prihvatili na način i u obliku koji je od samog početka stvarao gotovo nerešive probleme.

Srbija je u početku i na kraju rata (proboj Solunskog fronta septembra 1918. godine) postigla značajne vojne pobede, ali je istovremeno njeno stanovništvo podnelo velike žrtve. Prema zvaničnom izveštaju (M. Ekmečić), podnetom na Konferenciji mira u Versaju 1918. godine, Srbija je u ratu izgubila ukupno 1.247.000 ljudi, od toga 845.000 civila i 402.000 vojnika odnosno 43 odsto ukupnog broja stanovnika, koliko je imala na početku rata.

Ali, osim u vojnom pogledu, Srbija je i na političkom, diplomatskom polju imala velike teškoće i muke u sprovođenju ujedinjenja južnoslovenskih naroda. Svoj stav prema jugoslovenskom pitanju srpska vlada je zauzela prvi put i objavila ga u Niškoj deklaraciji 7. decembra 1914. godine zalažući se za oslobođenje i ujedinjenje svih tada neslobodnih Srba, Hrvata i Slovenaca, ne izjašnjavajući se tada još o tipu nove države. U pretposlednjoj godini rata, jula 1917, predstavnici srpske vlade i Jugoslovenskog odbora (sastavljenog od jugoslovenskih političara u emigraciji, sa sedištem u Londonu) usvojili su Krfsku deklaraciju o jugoslovenskom ujedinjenju na osnovu načela nacionalnog i državnog unitarizma, parlamentarne monarhije, ravnopravnosti imena, vere i pisama. Zauzet je bio stav da su Srbi, Hrvati i Slovenci jedan "troimeni narod", koji se može nazvati Jugoslovenima.

Koliko je srpska vlada i oni koji su je podržavali imala teškoća u sprovođenju jugoslovenskog ujedinjenja pokazuje i veliki strah članova vlade, kako će saopštiti "velikim saveznicima" odluke Krfske konferencije, da ih ne bi razljutili. Takav stav je bio opravdan, jer je bio posledica činjenice da se saveznici nisu izjašnjavali, ili su bili protiv ujedinjenja južnoslovenskih naroda tokom gotovo celog ratnog perioda. Tek 29. novembra 1917. godine, posle skoro pet meseci, britanska vlada je primila k znanju Krfsku deklaraciju, obaveštavajući o tome Dom lordova preko svog podsekretara. Inače, britanski vojni kabinet je skoro sve vreme rata, do aprila odnosno maja 1918. godine, podržavao ideju o "Velikoj Srbiji", tj. proširenju njenih teritorija, koje bi obuhvatile Bosnu i Hercegovinu, deo južne jadranske obale, deo Banata, Srema, Raške i Slavonije kao pretežno srpske teritorije u to vreme.

Imajući u vidu moguće negativno reagovanje saveznika, Nikola Pašić je tek 31. marta 1918. godine uputio svim poslanicima, posebno saveznim vladama, Memorandum o nacionalnim zahtevima Srbije. Bitne promene saveznika prema jugoslovenskom ujedinjenju odigrale su se tokom prve polovine 1918. godine, posle vojnog preokreta na zapadnom frontu u korist saveznika i konačnom napuštanju tajnih pregovora u cilju sklapanja separatnog mira sa Austro-Ugarskom. Po mišljenju jednog britanskog autora, V. Rotvela, ovaj preokret je proizišao više iz promena shvatanja interesa savezničkih država i nije rezultat nekih čvrsto usvojenih principa. Pa ni tada, jula 1918, kada su prihvatili program srpske vlade i Jugoslovenskog odbora, saveznici nisu imali jasnu predstavu o tome kako treba da izgleda nova jugoslovenska država i na koji način bi trebalo izvršiti ujedinjenje po mišljenju Đorđa Stankovića. Najbržu transformaciju prema jugoslovenskom pitanju imala je američka vlada odnosno njena diplomatija, koju nisu sputavali tajni pregovori, ugovori i obećanja saveznika drugim državama, posebno Italiji, koja je prišla Antanti 1915. godine i koja je pokazivala značajne teritorijalne pretenzije prema južnoslovenskim narodima u Austro-Ugarskoj.

Prihvaćen najgori predlog
Pod presudnim pritiskom srpske vlade prihvaćeno je stvaranje unitarne Kraljevine SHS, koja je od početka bila osuđena na propast

Srpska vlada nije imala probleme i teškoće u toku rata samo sa saveznicima. Oni su se javili i u odnosima sa predstavnicima drugih južnoslovenskih naroda, posebno sa Jugoslovenskim odborom. Sa njim se sukobio Nikola Pašić u novembru 1918. godine i čak podneo ostavku. To je, po svoj prilici, bio taktički Pašićev potez, ne bi li na taj način prinudio članove odbora da prihvate njegov unitaristički koncept buduće države. Tom prilikom je bio odbačen zaključak članova Ženevske konferencije, održane 6-9. novembra 1918. godine, kojoj su pored predstavnika srpske vlade i opozicionog bloka srpske narodne skupštine prisustvovali i predstavnici Jugoslovenskog odbora i Narodnog vijeća SHS iz Zagreba. Prema zaključku ove konferencije trebalo je da se posle ujedinjenja obrazuje složena država dualnog tipa sa dvojnom vladom, u stvari dve odvojene države, Kraljevina Srbija i država SHS (Srba, Hrvata i Slovenaca), povezane zajedničkim interesima ali institucionalno odvojene.

Jugoslovenska ideja se javljala, dakle, u tri bitno različita oblika: kao unitarno državno uređenje u obliku monarhije, što je konačno i prihvaćeno pod presudnim pritiskom srpske vlade; kao federalna država, bilo monarhija ili republika, i kao konfederacija dve države sa "dvojnom vladom". Drugi predlog su zastupali neki hrvatski i slovenački političari, kao i pojedini politički krugovi u Srbiji. Treću opciju je predložila Ženevska konferencija u novembru 1918, ni mesec dana pre 1. decembra kada je u Beogradu proglašeno ujedinjenje.

Prihvaćena je, u stvari, najgora moguća varijanta, unitarna Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, koja je od početka bila osuđena na propast, što pokazuje i njen krajnje nestabilan i u nacionalnom smislu konfliktni politički razvoj, kao i tragičan kraj. Druge dve varijante, naročito konfederacija Kraljevine Srbije ("Velike Srbije") i Države SHS, bile su znatno perspektivnije, jer su više odgovarale tadašnjim istorijskim uslovima, stepenu zrelosti jugoslovenske ideje i mogućnostima njenog daljeg razvitka. Zbog čega je izbor prve opcije bio tragična istorijska greška?

Početna istorijska greška bila je netačno shvatanje jugoslovenskih naroda kao jedinstvene nacije, kao jednog "troimenog naroda". Iako ovo gledište ima svoje istorijsko poreklo, njega je posebno zastupala srpska vlada, a naročito njen predsednik Nikola Pašić, koji je najčešće upotrebljavao izraz "Srbo-hrvati".

Ne ulazeći ovde u "akademsku diskusiju" šta je nacija, koje su njene najbitnije karakteristike, istorijska je činjenica da su se južnoslovenski narodi formirali u bitno različitim ekonomskim, političkim i kulturnim uslovima, u okviru različitih država, što je presudno uticalo na stvaranje različitih nacionalnih karakteristika, posebno mentaliteta i nacionalne svesti. Oni koji su zastupali tezu o jednom narodu, obično su navodili zajednički jezik kao odlučujući kriterijum. Ali i taj "argument" bio je samo delimično tačan. Slovenački i makedonski se razlikuju od srpskog i hrvatskog jezika.

Pristalice jedinstvene jugoslovenske nacije su posebno grešile u tome što su potpuno ignorisale ulogu religije i crkve u formiranju nacionalne svesti, i to u prvom redu katoličke crkve. Zato je u pravu Milorad Ekmečić kada kaže da je ideologija unitarnog jugoslovenstva "građena od omaške i fatalnog, ali svesnog previđanja uloge religije u jugoslovenskom društvu". Da je ovo tačno, pokazuje otvoreno ili prikriveno dugoročno mešanje Vatikana u unutrašnji život Kraljevine Jugoslavije, a naročito za vreme Drugog svetskog rata u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj, kada je katoličko sveštenstvo podržalo ustašku državu i masovno ubijanje Srba, Jevreja i Cigana.

Druga vrsta pogrešaka odnosila se na niz postupaka koji se tiču prihvatanja i primene ideje jugoslovenskog ujedinjenja 1918. godine. Ove postupke karakterišu česte promene i nedoslednosti. Stavovi hrvatskih političara su bili posebno promenljivi tokom i krajem rata... U drugoj polovini 1917. i u 1918. godini postojale su u Hrvatskoj dve koncepcije: trijalistička (Majska deklaracija 1917), koja se zalagala za državnu zajednicu tri naroda u okviru Austro-Ugarske i druga, velikohrvatska, frankovačko-radićevska koncepcija, koja je bila protiv uključivanja Srba, za tzv. hrvatski politički kurs, smatra Hrabak. Prvih dana marta 1918, na inicijativu pristalica starčevićevske Stranke prava, održana je konferencija u Zagrebu koja nije više naglašavala habsburški okvir državne zajednice tri naroda. Rezolucijom od 5. juna 1918. godine starčevićevci su se konačno opredelili za shvatanje o troimenom narodu i o ujedinjenju u jednu, zajedničku državu, ali su bili protiv njenog unitarnog, centralističkog ustrojstva.

Kraj rata u Hrvatskoj bio je najpre u nadmoći velikohrvatske ideologije. Narodno vijeće SHS, pod pokroviteljstvom Ante Pavelića (zubnog lekara) rešilo je 28. oktobra 1918. da preuzme vlast, ali još nije bilo spremno da zadire u ingerencije habsburške krune. Kolike su bile "političke vratolomije" nekih hrvatskih političara, može da se vidi na primeru Ante Trumbića i Stjepana Radića. Kao predsednik Jugoslovenskog emigrantskog odbora, Trumbić je potpisao jula 1917. sa predstavnicima srpske vlade Krfsku deklaraciju, koja se zalagala za jedinstvenu državu "troimenog naroda", da bi u drugoj polovini 1918. zastupao mišljenje da treba voditi borbu za "dvojnu Jugoslaviju". Stjepan Radić je do svog boravka u Pragu na jednoj konferenciji aprila 1918. sarađivao sa frankovcima, ekstremnom nacionalističkom partijom, da bi posle tog vremena prihvatio ideju o zajedničkoj državi tri naroda. Posle ujedinjenja 1918. on je u novoj državi nastavio sa promenama svojih političkih stavova. U prvim godinama kao predsednik najveće hrvatske političke stranke (HRSS) bio je u opoziciji kao republikanac, da bi se kasnije odrekao republikanstva i ušao u vladu Nikole Pašića kao ministar prosvete 1926. godine. Ranjen je u atentatu u Skupštini i umro u Zagrebu 1928. godine.
Pregovarač bez pokrića
Jugoslovenski odbor nije imao ovlašćenja da donosi političke odluke, nije bio čak ni "vlada u egzilu"

Ni Nikola Pašić nije imao uvek dosledan stav, iako je, objektivno posmatrajući, njemu bilo lakše da bude dosledan nego hrvatskim političarima. On je prvo prihvatio sporazum jugoslovenskih predstavnika na Konferenciji u Ženevi 6-9. novembra 1918, kojim se predlagala "dvojna država", da bi kratko vreme zatim podneo ostavku vlade u znak protesta protiv konfederalnog uređenja buduće jugoslovenske države. Regent Aleksandar je zatim tražio od Pašića da ponovo obrazuje vladu. Iako se ova promena Pašićevog stava može shvatiti i kao politički manevar, ovu činjenicu treba posmatrati sa dve njene strane. S jedne, na Pašića su saveznici, a i pojedini predstavnici južnoslovenskih naroda vršili često veliki pritisak. S druge strane, Pašić se nalazio u znatno boljoj poziciji kao predstavnik jednog naroda iz pobedničke koalicije nego njegove hrvatske i slovenačke kolege, koje su objektivno bile na suprotnoj strani u ratnom sukobu.

Treba analizirati i slabe strane i pogreške koje su činili glavni pregovarači u sprovođenju jugoslovenskog ujedinjenja. Nije reč samo o tome koliko su oni bili prinuđeni ili su svojevoljno menjali stavove. U pitanju je koliko su obe pregovaračke strane bile legalni i legitimni predstavnici naroda i kako su se ukupno ponašale u vršenju svoje uloge.

Nema sumnje da je srpska vlada bila legalan i legitiman predstavnik srpskog naroda i da je kao takva imala sva prava da vodi spoljnu politiku države. To se ne bi moglo reći i za Jugoslovenski odbor, koji nije imao takvu legitimnost. Odbor je bio osnovan u maju 1915. godine od strane jugoslovenskih političara u emigraciji, sa stalnim sedištem u Londonu. Njegov je glavni, a u stvari i jedini zadatak bio da zainteresuje i tačno obaveštava državnike Antante, kao i svetsko javno mnjenje, o težnjama jugoslovenskih naroda za ujedinjenjem. Jugoslovenski odbor nije imao ovlašćenja da donosi političke odluke, jer nije bio predstavnik odgovarajućih tela u tadašnjoj Austro-Ugarskoj, a nije bio ni "vlada u egzilu". Prema tome, Jugoslovenski odbor je bio samo propagandno- političko telo i to kao predstavnik južnoslovenske emigracije u inostranstvu.

Druga slabost ovog odbora bila je što su ga sačinjavale uglavnom nepoznate političke ličnosti. Izuzetak su bila dva njegova člana, predsednik dr Ante Trumbić, koji je bio poslanik u Dalmatinskom saboru, i Frano Supilo, jedan od vođa Hrvatsko-srpske koalicije.

Iz svih navedenih razloga proizlazi da Jugoslovenski odbor nije mogao da bude ravnopravan partner u pregovorima sa srpskom vladom o problemima ujedinjenja. U vezi sa proširenjem njegovih političkih kompetencija došlo je do navedenih razmimoilaženja, pa i sukoba sa Nikolom Pašićem. S jedne strane, Pašić je govorio da je on stvorio odbor, da je to njegovo delo. Činjenica je da ga je srpska vlada finansirala tokom rata. S druge strane, Jugoslovenski odbor bio je glavni i jedini partner srpskoj vladi kao potpisnik Krfske deklaracije 1917. Tek pred kraj rata, u 1918. godini, Narodno vijeće u Zagrebu je ovlastilo Jugoslovenski odbor da ga zastupa.

Što se tiče drugog partnera u međujugoslovenskim pregovorima srpske vlade, treba reći da je stvaranje unitarnog uređenja zajedničke države, na čemu su posebno insistirali Nikola Pašić i regent Aleksandar, u stvari bilo istorijska greška koja se mogla ispraviti samo raspadom prve jugoslovenske države. Ma koliko da je vlada Srbije bila legalan i legitiman organ, činjenica je da je njen predsednik uveliko sam odlučivao, na primer sastavljao sam svoje govore i dopise saveznicima itd. Takvu Pašićevu ulogu omogućile su dve okolnosti. Prvo, ratne prilike su znatno otežavale održavanje sednica vlade. Srpska vlada je tokom rata 1914-1918. godine samo dva puta održala sednice na kojima je zauzimala stav prema međunarodnim pitanjima, dok je narodna skupština raspravljala četiri puta u toku rata o spoljnoj politici države, zabeležio je Đ. Stanković.

Zahvaljujući navedenim okolnostima pored ostalog, Pašić je imao mogućnosti da teži "u toku čitavog rata da koncentriše svu vlast u svojim rukama i da ima kontrolu nad radom ovih državnih organa". To mu je omogućilo da učini bar dve stvari: da stalno insistira na politici ujedinjenja, koja je počivala na pogrešnom shvatanju o jednoj jedinstvenoj jugoslovenskoj naciji, o "Srbo-Hrvatima" i, drugo, da polazeći od ove netačnosti nastoji da se formira unitarna država.

Treća i najveća pogreška tadašnje jugoslovenske politike koju je vodila srpska vlada bila je upravo insistiranje na stvaranju jedinstvene jugoslovenske države, Kraljevine Srba Hrvata i Slovenaca, koja je od samog početka svog stvaranja bila osuđena na propast. Od tri moguće varijante prihvaćena je najgora. Druge dve, jugoslovenska federacija i "dvojna država" ("Velika Srbija" i država SHS) bile su mnogo realnije i imale su više šansi da uspeju. Treća varijanta bila je najprihvatljivija, jer je pružala najviše mogućnosti da više sazri jugoslovenska ideja, da se ižive različiti nacionalizmi, naročito srpski i hrvatski, i da se posle izvesnog vremena pristupi postepeno tešnjem međusobnom povezivanju. A ako ni posle više godina stanovništvo i politički lideri ne bi pokazali želju za stvaranjem zajedničke države, neka im je srećan put i život u odvojenim državama.

Ovako, desilo se ono najgore što se moglo desiti. Izvršeno je na brzinu ujedinjenje južnoslovenskih naroda zahvaljujući presudnom uticaju dva činioca: pogrešnom shvatanju o jednom jugoslovenskom "troimenom narodu" i, drugo, zahvaljujući tome što je vlada Srbije, na čelu sa Nikolom Pašićem, bila u stanju da nametne svoje rešenje kao članica pobedničke savezničke koalicije.

Treba skrenuti pažnju i na dve značajne činjenice, ulogu regenta Aleksandra i pitanje kakav je bio stav većine južnoslovenskih naroda prema ujedinjenju.

Što se tiče regenta Aleksandra, on je uglavnom podržavao politiku Nikole Pašića i srpske vlade. Ovo utoliko pre, jer je takva politika odgovarala regentovim ambicijama da postane kralj veće države. Treća varijanta, tj. "Velika Srbija", odvojena od države SHS, izgledala mu je manje privlačna od veće zajedničke države. Istini za volju, treba reći da je Aleksandar imao povremeno i lucidne trenutke u svojoj apsolutističkoj vladavini. Posle krvoprolića u skupštini, ubistva i ranjavanja poslanika Hrvatske seljačke stranke 1928. godine, Aleksandar je ponudio Vlatku Mačeku da proglasi u Zagrebu otcepljenje Hrvatske s tim da jugoslovenska vojska napusti hrvatsku teritoriju, jer nije nikako želeo uvođenje federacije. Maček nije prihvatio ovaj kraljev predlog iz svojih političkih razloga, piše B. Hrabak.

Što se tiče raspoloženja naroda za ujedinjenje na teritoriji Austro-Ugarske, ono je svuda postojalo u manjoj ili većoj meri, osim u Zagrebu. Naročito je bilo snažno u Dalmaciji, skoro 100 odsto, prema oceni generala Sarkotipa, poslednjeg poglavara Bosne i Hercegovine. Jedino je u Zagrebu i Crnoj Gori došlo do oružanog otpora. U Sloveniji, u oblasti Štajerske, ujedinjenje je bilo prihvaćeno u 215 od 380 opština, tj. 56 odsto, dok je u Kranjskoj relativna manjina bila za zajedničku državu, u 189 od 396 opština, odnosno 47 odsto. U obe oblasti u celini za ujedinjenje je bila većina od 12 opština.

U Kraljevini Srbiji većina građana je verovatno bila za ujedinjenje sa drugim južnoslovenskim narodima. O tome koliki je bio taj procenat nisam našao podatke u istorijskim radovima koje sam koristio. Uostalom, prema navodima iz istorije koje daje M. Ekmečić velika većina građana nije bila uvek presudna u prelomnim istorijskim događajima. Tako su od predstavnika 13 engleskih kolonija u Americi 1776. godine za nezavisnost bili predstavnici samo sedam kolonija. Za pogubljenje kralja u Francuskoj 1793. godine samo jedan glas većine u Konventu odlučio je da se definitivno odbaci monarhija.

Ali, Sjedinjene Američke Države imaju svoju uspešnu istoriju oslobađanja od Engleske i stvaranja zajedničke američke nacije. Integracija američkih doseljenika u jednu naciju tekla je dugo vremena "prirodnim putem", ako se tako može reći, i ne pod pritiskom i prisilom jedne centralne državne sile. Čak i jedan Bizmark, poznat u istoriji kao kruti apsolutista, ujedinio je Nemačku proglasivši je za carevinu januara 1871. godine, ali je vladarima pojedinih nemačkih državica ostavio suverena prava.

Proglas ujedinjenja južnoslovenskih naroda obavljen je 1. decembra 1918. godine u rezidenciji regenta Aleksandra u Beogradu. Proklamaciju u ime delegacije Narodnog vijeća SHS pročitao je Ante Pavelić, zubni lekar, ne sluteći da će svojim imenom i prezimenom "anticipirati" destruktivnu ulogu jednog drugog Ante Pavelića, koji će svojim zločinima potvrditi kraj "veštačke versajske tvorevine".

Ako je prva Jugoslavija nastala kao proizvod istorijskih okolnosti i kardinalnih grešaka onih koji su o njenom osnivanju odlučivali, njenom raspadu aprila 1941. bitno je doprinela druga kardinalna greška, u ovom slučaju jedne grupe oficira fanatika, koji su kao organizatori vojnog puča 27. marta 1941. godine suludo verovali da će ovim svojim nepromišljenim činom spasti Jugoslaviju od ulaska u "trojni pakt" i sačuvati je kao zajedničku državu. Protiv pristupa trojnom paktu, koji je prethodno potpisala jugoslovenska vlada, bio je veći deo, ali samo srpskog narod, čiji su pripadnici demonstrirali ulicama Beograda i drugih gradova u Srbiji. U drugim krajevima tadašnje Jugoslavije, naročito zapadnim, vladalo je potpuno drugačije raspoloženje. Na ulicama Zagreba građani su dočekali hitlerove vojnike kao svoje oslobodioce i kitili ih cvećem, pokazujući na taj način svoje pravo raspoloženje prema bivšoj zajedničkoj državi.

Da li je vojni puč od 27. marta 1941. godine bio samo nepromišljen čin jedne grupe oficira fanatika i zbog toga njihova kardinalna greška, ili je ovaj pogrešan postupak bio objektivno samo ispravka jedne ranije istorijske greške, koja se nalazila u temelju stvaranja prve zajedničke države, o tome bi se još moglo raspravljati. Istorijski je neosporna činjenica da je u stvaranju i raspadu prve Jugoslavije neuporedivo više žrtava od drugih naroda podneo srpski narod, 1,247.000 ljudi u Prvom svetskom ratu, 43 odsto od ukupnog broja stanovnika, a u Drugom najveći deo od 1.700.000 ljudi činili su Srbi.

Da zaključim rečima Milorada Ekmečića, našeg uglednog istoričara: "Ujedinjenje 1918. bilo je Pirova pobeda srpskog naroda".

Na dezintegraciju i raspad druge jugoslovenske države najviše su uticala dva procesa: obnavljanje i porast nacionalizma kod komunističkih rukovodilaca, i degeneracija samoupravnog socijalizma kao krajnjeg perioda jednopartijske diktature u procesu raspadanja. Što se tiče nacionalizma, on je u prvim godinama, pa i kasnije, bio prigušen, potisnut državnom politikom, koja je forsirala načelo "bratstva i jedinstva", a s druge strane sankcionisala svaku ozbiljniju manifestaciju šovinizma. Treba priznati da je ovakva nacionalna politika imala priličnog uspeha, tako da su se "narodne mase" (omiljen izraz u to vreme) počele ponašati u skladu sa načelima međusobnog razumevanja i nacionalne tolerancije. Iako se sećanja na međunacionalna ubijanja i zločine u toku Drugog svetskog rata nisu mogla lako zaboraviti, činjenica je, na primer, da se prilikom popisa stanovništva 1953. godine skoro milion ljudi (998.698) izjasnilo kao "Jugosloveni". Istina, oni su statistički bili prikazani kao "nacionalno neopredeljeni", kao "rezidualna etnička grupa", a ne kao proizvod jugoslovenske integracije, kao stvaranje nove nacije.

Socijalistička Jugoslavija imala je periode vrlo intenzivnog privrednog razvoja. Naročito dinamičan razvitak bio je ostvaren 1953–1965. godine, kada se društveni proizvod uvećavao godišnje prosečno za 8,1 odsto. Posle toga vremena privredni razvoj je bio umereniji, da bi u periodu 1980–1985. došlo do privredne stagnacije.
Lideri seju nacionalizam
Najistaknutiji komunisti prestali su da budu pristalice internacionalizma – postali su republički nacionalistički lideri

Što se tiče razvoja socijalističkog samoupravljanja, i ono je imalo svoje uspehe, zastoje i padove. No, u svakom slučaju, bez obzira na njegova institucionalna i druga politička ograničenja, jugoslovensko samoupravljanje je bilo značajan prodor u sistem jednopartijske diktature, njeno slabljenje, proces političke liberalizacije. Druga Jugoslavija je mogla u to vreme da posluži kao "zarazan primer" drugim evropskim socijalističkim zemljama u kojim je socijalistički oblik totalitarnog sistema bio znato rigidniji, represivniji.

Ali, gotovo paralelno sa ovim pozitivnim tokovima ekonomskog i političkog razvoja odigravala su se i dva pomenuta procesa, presudna za njen opstanak, odnosno nestanak. To su porast nacionalizma u političkim vrhovima, tj. kod komunističkih lidera, i dezintegracija socijalizma kao jednopartijske, totalitarne diktature. Treba primetiti da ova dva procesa, ma koliko međusobno isprepletana i povezana, ne bi oba dovela do istog rezultata, istog završetka. Jačanje nacionalizma među komunističkom elitom izazvalo bi sigurno i samo za sebe raspad zajedničke, višenacionalne države. Drugi proces, degeneracija socijalizma kao društvenog sistema dovela bi svakako do raspada socijalizma kao društveno-ekonomskog i političkog uređenja, ali ne nužno i do dezintegracije zajedničke države.

Da treba praviti razliku između ova dva paralelna društvena toka, pokazuju slučajevi pretežno jednonacionalnih država, Poljske, Mađarske, Rumunije i Bugarske u kojima se urušio socijalizam, ali se ove zemlje nisu raspale kao države.

Jedino u Jugoslaviji i Sovjetskom Savezu kao višenacionalnim državama desio se istovremeno raspad i socijalizma kao društvenog sistema i države. Ovde donekle izuzimam slučaj Čehoslovačke u kojoj su se dva naroda, odnosno njihovi politički predstavnici, dogovorili o "mirnom razvodu" i stvaranju dve odvojene države.

Antagonizam između komunističkih lidera počeo je već početkom rata, kada je započela narodnooslobodilačka borba, koja je u velikoj meri, čak pretežno bila građanski rat između glavnih rivala, komunističke partije i pokreta Draže Mihajlovića, u njihovoj borbi za vlast posle svršetka Drugog svetskog rata.

U knjizi Vjekoslava Cenčića Titova poslednja ispovijest su objavljeni prvi put stenogrami poslednja dva Brozova govora pred najvišim jugoslovenskim rukovodiocima u Karađorđevu 21. i 22. decembra 1979. godine, kao i stenogram njegovog još zanimljivijeg razgovora sa Josipom Kopinićem tokom leta iste godine. Ma koliko treba uzeti sa izvesnom rezervom poslednju Titovu "ispovest", jer ona sadrži priličnu dozu nesamokritičnosti, činjenica je da ova knjiga pruža takve podatke i izjave, koje u znatnoj meri zahtevaju reviziju naše prilično idilične slike o našoj socijalističkoj prošlosti. Izložiću samo neke, za našu temu, najbitnije zaključke, koji proizlaze iz činjenica u ovoj knjizi.

Između Josipa Broza i nekih najviših jugoslovenskih rukovodilaca, s jedne strane, i tadašnjeg hrvatskog rukovodstva, posebno Andrije Hebranga, koji je sarađivao u toku rata sa ustašama, s druge strane, došlo je vrlo rano, još na samom početku rata, do suštinskog razilaženja i konflikta. Odluka Politbiroa CK KP o dizanju ustanka protiv okupatora 4. jula 1941. godine nije bila prihvaćena od strane KP Hrvatske, posebno Hebranga i njegovih istomišljenika, koji su bili samo za pojedinačne diverzantske akcije i za izdvajanje KP Hrvatske od KP Jugoslavije, jer je ova prva trebalo da se "legalizuje" u okviru Nove Države Hrvatske. Posle rata hrvatski centralni komitet je bio protiv javnog suđenja Andriji Hebrangu, jer bi se tako i mnoge činjenice o drugim hrvatskim rukovodiocima obelodanile, o njihovom ponašanju za vreme rata, tako da je Hebrang bio tajno otrovan injekcijom, a njegova smrt bila predstavljena kao samoubistvo u zatvoru.

Josip Broz se često nije slagao sa Edvardom Kardeljom i Vladimirom Bakarićem, naročito posle svog govora u Splitu 1962, u kome je kritikovao rasipničko ponašanje nove "crvene buržoazije", kako su u narodu zvali nove komunističke rukovodioce. U to vreme, zbog sukoba sa Titom, Kardelj je bio prinuđen da "emigrira" u London, gde je navodno nameravao da se stalno nastani. Ustav od 1974. godine bio je delo Kardelja, Bakarića i njihovih jednomišljenika, dok je Tito, prema "Ispovijesti", bio protiv, ali je ostao u manjini, tako da ga nije hteo ni da potpiše, nego je to učinio Mika Špiljak. Prema ovoj knjizi, Broz je bio protiv Ustava od 1974. godine, jer ga je smatrao presudnim dokumentom koji je omogućio "legalno" razdvajanje republika, što je konačno dovelo do raspada druge Jugoslavije.

Stenogram razgovora sa Kopiničem prosto "vrvi" od često šokantnih podataka i izjava, koje pokazuju da su odnosi između rukovodilaca bili u velikoj meri neiskreni i rivalski, što je sasvim suprotno idiličnoj slici koja je bila stvarna u javnosti o odnosima u jugoslovenskom vrhu. Bilo je i dosta pokušaja uzajamne političke, pa i fizičke likvidacije. Jedan od najdrastičnijih bio je obračun Kardelja i Bakarića sa Aleksandrom Rankovićem na IV brionskom plenumu, kome su oni podmetnuli lažne optužbe da je kao "vrhovni policajac" uveo sistem tajnog prisluškivanja, uključujući i Tita. Taj njihov obračun bio je motivisan njihovom težnjom da se obračunaju sa Rankovićem kao sa glavnim kandidatom za Titovog naslednika.

Četvrti Brionski plenum se može uzeti kao ključna tačka u promeni evolucije jugoslovenskog socijalizma i jugoslovenske države u celini. "Prvi reformator", Kardelj, pobedio je "prvog policajca" Rankovića, ali je istovremeno doživela poraz i strategija jačanja federacije, odnosno jugoslovenske zajednice, stvarne politike "bratstva i jedinstva", a pobedila politika konfederalizacije, koja je konačno dovela do raspada države. Komunisti su postali "demokrate" ali su istovremeno prestali da budu komunisti, pristalice internacionalizma, i postali republički nacionalistički lideri.
Država kao prolazna stanica
Hrvatski i slovenački političari su manje ili više otvoreno težili stvaranju nezavisnih, nacionalnih država

Posle ovih zaključaka, a i na osnovu nekih drugih iznetih činjenica, moglo bi se postaviti pitanje: ako je narod u većinu, u prvom i u drugom slučaju, bio za ujedinjenje i život u zajedničkoj državi, a istorijske greške su činili samo političari i državnici, oni koji su donosili istorijske odluke, da li u tom slučaju istorijsku krivicu snose samo politički lideri, a ne i narodne mase? Potvrdan odgovor bi bio tačan, ali samo pod određenim uslovima. Istorijske greške nisu, pre svega, samo plod čistih slučajnosti, pa čak ni samo nesposobnosti državnika da učine pravi izbor opcija. One su dobrim delom rezultat i određenih društvenih uslova, mogućnosti i istorijskih okolnosti. Srpski, hrvatski i drugi državnici su mogli da greše, jer su u datim okolnostima pored one opcije koju su oni izabrali postojale i druge mogućnosti, koje su bile bolje, racionalnije, više u interesu jugoslovenskih naroda.

Greši samo onaj ko može da odlučuje. Narod ne odlučuje, zato nije u stanju ni da pogreši. Pa ipak, građani mogu posredno da čine greške, ako su na izborima izabrali one koji su kasnije donosili pogrešne odluke "u njihovo ime".

Prema tome, građani u Srbiji koji su pre 1914. godine izabrali poslanike, a ovi u skupštini vladu na čijem je čelu bio Nikola Pašić, snose posrednu odgovornost za političke odluke koje je donosila srpska vlada. Kada se odlučivalo o ujedinjenju u prvu zajedničku državu, nije bio raspisan referendum da bi se narod izjasnio o tome kakvu državu želi. Odluku o proklamaciji socijalističke republike doneli su poslanici ustavotvorne skupštine 29. novembra 1945, a 29. januara 1945. usvojili prvi ustav FNRJ. Narod ni ovaj put nije pitan.

Razvoju i jačanju nacionalizma kao odlučujućem faktoru za raspad druge Jugoslavije pridružio se i proces dezintegracije samoupravnog socijalizma kao mekšeg, manje represivnog oblika socijalističkog društvenog sistema. Razvijalo se, manje ili više, samoupravljanje u radnim organizacijama, došlo je do porasta ne samo veće zainteresovanosti radnika i povećanja životnog standarda nego i političkih sloboda. Ali je istovremeno ova tendencija liberalizacije podrivala sve više temelje jednopartijske diktature, koja je sve manje mogla da funkcioniše na svoj način. Komunisti su sve manje bili u stanju da se prilagode novoj situaciji, novim uslovima političkog rada i života, da budu istovremeno i diktatori i pokretači demokratskog ponašanja i slobodnijeg tržišnog delovanja. Izvršeno je više demokratskih reformi, ali i pored određenih rezultata nijedna od njih nije konačno uspela.

Otkriveni su i novi oblici "socijalističke demokratije", delegatski sistem, "demokratski pluralizam samoupravnih interesa" (Kardelj), sve u cilju da se prevaziđe ili zaobiđe višestranački sistem građanske demokratije. Sistem jednopartijske diktature izdržao je, iako oslabljen, gotovo do kraja ove udare na njegove temelje. Na kraju, i on se srušio kao i Berlinski zid, i tako na svoj način doprineo konačnom raspadu druge jugoslovenske države.

Ponovimo još jednom da su obe jugoslovenske države bile plod istorijskih grešaka onih koji su ih počinili pod određenim društvenim uslovima i istorijskim okolnostima. Ako je u prvom slučaju srpski unitarizam, ignorisanje ili negiranje nacionalnih prava drugih jugoslovenskih naroda bilo glavni uzrok, glavni krivac za to što je stvorena jedna neuspela državna tvorevina, hrvatski separatizam uz aktivnu pomoć i podršku slovenačkog separatizma izazvao je za njih željeni raspad druge Jugoslavije (Stjepan Mesić, poslednji predsednik SFRJ: "Kako sam uništio Jugoslaviju" - naslov njegove knjige). Ostvarila se i želja tada već pokojnog Edvarda Kardelja da Jugoslavija bude samo "tranzitna stanica" za Sloveniju. Naravno, svaki nacionalizam koji se javlja kao početni, glavni izazivač međunacionalnih sukoba, podstiče nužno reagovanje i drugih nacionalizama, što dovodi do međusobnih optuživanja, a u "balkanskoj krčmi" i do međusobnog uništavanja.

Najdublji koren pogrešne Miloševićeve nacionalne, i ne samo nacionalne politike, sastoji se u njegovom neverovatno upornom nastojanju da po svaku cenu, makar i po cenu građanskog rata, sačuva kontinuitet sa dve neuspele društvene tvorevine, sa drugom Jugoslavijom i sa samoupravnim socijalizmom, koji je prema programu Socijalističke partije trebalo da pređe u "demokratski socijalizam". Milošević je pokušavao da sačuva, pa čak i da oživi društvene tekovine, koje su u najboljem slučaju zaslužile pristojnu sahranu.

Čak ni u zemlji u kojoj se rodila prva socijalistička država nije bilo državnika na ključnim državnim položajima koji su pokušavali po svaku cenu da sačuvaju Sovjetski Savez. Gorbačov je sa svojom perestrojkom odigrao hrabro ulogu poslednjeg uspešnog "agenta imperijalizma", a njegov "posao" je još uspešnije završio Jeljcin, takođe nekada visoki partijski funkcioner, koji je shvatio na svoj način da socijalizam u Evropi pripada prošlosti.

Nekadašnji lider srpskih socijalista, jedini u Evropi, nije shvatio ili nije mogao da se pomiri sa činjenicom da nisu više mogući zajednička jugoslovenska država i samoupravni socijalizam. On je i dalje pogrešno mislio da je ovde na Balkanskom poluostrvu, vekovima trusnom području, moguće zadržati "socijalističku oazu", koja bi i dalje mogla ne samo da postoji nego i dalje da zrači svetlošću jedino preostalog "pravednog društva" u Evropi.

Milošević se ponašao kao "novi Tito", s tom ne baš beznačajnom razlikom da je Josip Broz mogao, u uslovima postojanja dva rivalska vojno-politička bloka i "hladnog rata", da sačuva neutralni položaj bivše socijalističke Jugoslavije i čak da postane vođa "nesvrstane Jugoslavije". Takav položaj i uloga "nesvrstane Jugoslavije" odgovarali su kapitalističkom Zapadu, jer smo služili kao brana protiv prodora sovjetskog uticaja na Balkan. A i lideri Sovjetskog Saveza su se morali pomiriti sa tom činjenicom. Čak smo sa njima kasnije, više godina posle Rezolucije Informbiroa, uspešno sarađivali.

Posle raspada evropskog socijalizma i stvaranja novog svetskog poretka morali smo i mi da se "prestrojimo", da pređemo na put radikalne tranzicije, kao što su u to vreme to učinile i sve druge bivše socijalističke zemlje u Evropi. Tada smo imali u odnosu na njih nemalu, poznatu prednost. Ovako ne samo da smo izgubili jednu deceniju nego smo doživeli građanski rat, nacionalnu katastrofu, zahvaljujući suludoj upornosti jednog čoveka i njegove partije. Polazeći od ovih činjenica može se konačno reći, bez ijedne trunke sumnje da ćemo pogrešiti, da je Miloševićeva politika bila i ostala do poslednjeg trenutka njegove vladavine krajnje anahrona, antiistorijska, objektivno reakcionarna.

Miloševićeva tragična sudbina je i naša jer je u početku i prvih godina njegove vladavine relativna većina građana u Srbiji podržavala takvu avanturističku politiku, i pokazuje više nego jasno i uverljivo kako same zamisli o budućem "pravednom društvu", ma koliko u početku one bile privlačne i sa određenom realnom sadržinom, menjaju potpuno svoj smisao i društvenu ulogu u bitno izmenjenim društvenim uslovima i istorijskim okolnostima. Branioci nekad nazadnih ideja o progresivnosti kapitalizma i njegovoj večitosti, o reakcionarnoj prirodi socijalizma i komunizma postali su u novim, bitno izmenjenim uslovima, ako ne napredni, ono bar istorijski realisti koji shvataju kakve su se promene desile u savremenom svetu.
S druge strane , zagovornici i nosioci revolucionarnih ideja koje je trebalo da dovedu do ukidanja jednog krajnje nepravednog društva, postaju, ako ne reakcionari u punom smislu reči, ono bar zaluđeni "idealisti" koji nisu u stanju da shvate šta se sve promenilo u evropskom društvu. I što je možda još gore, oni su u stanju da nas i dalje ubeđuju da su bili i da su ostali u pravu, jer će njihovi "ideali" pobediti. Možda nekad u dalekoj budućnosti, koju verovatno sadašnje generacije neće dočekati. Tada će pristalice američkog sociologa Fukujame, njegovog shvatanja da je kapitalizam ne samo najbolje nego i večito društvo, morati da promene mišljenje.

Da je nacionalizam delovao "odozgo", od komunističkih lidera a ne "odozdo", od naroda, pokazuju uverljivo i sociološka istraživanja, koja su bila organizovana u toku 1989. i 1990. godine. Navešću samo neke rezultate dva ispitivanja, V. Katunarića i Ljiljane Baćević. Na pitanje: "S kojim pripadnicima navedenih naroda biste najradije radili?" Hrvati su najčešće, 92 odsto, odgovarali da bi najradije radili sa pripadnicima svoga naroda, zatim sa Srbima, Jugoslovenima i na kraju sa muslimanima. Srbi su najviše birali Hrvate, 59 odsto, a zatim pripadnike svoga naroda, samo 27 odsto (?!). Srbi iz Bosne i Hercegovine, Vojvodine i Hrvatske izražavali su manju "etničku distancu" nego Srbi iz Srbije. Srbi iz Bosne su čak u većoj meri bili prihvatili muslimane nego što su to činili Srbi iz Hrvatske.

Iz ovih i drugih istraživanja u to vreme proizlazi jasno da erupcija nacionalizma u vreme raspada jugoslovenske države nije nastala spontano, iz naroda, nego kao posledica nacionalističke političke republičkih komunističkih lidera, što je konačno izazvalo rušenje države i građanski rat na ovim prostorima.

Ako bismo na kraju ovih razmatranja uporedili politiku koja je dovela do stvaranja prve Jugoslavije i kasnije do njenog raspada sa politikom komunističke elite u socijalističkoj Jugoslaviji, mogli bismo izvesti sledeće zaključke:

I u jednom i drugom slučaju nacionalizam političara i državnika, kao i međunacionalni sukobi koje su oni isprovocirali, imali su presudnu ulogu u stvaranju, političkoj nestabilnosti i krajnjem raspadu obe države.

U prvom slučaju, nastanak prve Jugoslavije i njena hronična politička nestabilnost bili su pre svega rezultat pogrešne koncepcije nacionalnog pitanja od strane srpske vlade i drugih srpskih političara, posledica srpskog unitarizma koji su oni nametnuli drugim jugoslovenskim narodima kod osnivanja i u daljem razvoju prve Jugoslavije. U drugom slučaju, hrvatski i slovenački političari su pravili kardinalne greške, tačnije rečeno, podvalili drugim jugoslovenskim narodima, tako što su prihvatili ponovo osnivanje zajedničke države, makar i u federalnom obliku, iako to nisu iskreno želeli, nego su od početka manje ili više otvoreno težili stvaranju nezavisnih, nacionalnih država. Ako je u prvom slučaju došao glave zajedničkoj državi srpski unitarizam, drugu Jugoslaviju je pre svega razorio hrvatski i slovenački separatizam. Andrija Hebrang i neki drugi hrvatski političari, posebno Ivan Krajačić, a kasnije njegovi učenici Franjo Tuđman i Stjepan Mesić, Josip Manolić i Josip Boljkovac, a pre svih Vladimir Bakarić, vodili su sve vreme, otvoreno ili prikriveno, takvu politiku koja je težila stvaranju nove Nezavisne države Hrvatske. Edvard Kardelj, i ne samo on među slovenačkim rukovodiocima je više puta izjavljivao i na najvišim partijskim forumima, da je "Jugoslavija za Sloveniju samo prolazna stanica".

Posle ovih zaključaka, a i na osnovu nekih drugih iznetih činjenica, moglo bi se postaviti pitanje: ako je narod u većinu, u prvom i u drugom slučaju, bio za ujedinjenje i život u zajedničkoj državi, a istorijske greške su činili samo političari i državnici, oni koji su donosili istorijske odluke, da li u tom slučaju istorijsku krivicu snose samo politički lideri, a ne i narodne mase? Potvrdan odgovor bi bio tačan, ali samo pod određenim uslovima. Istorijske greške nisu, pre svega, samo plod čistih slučajnosti, pa čak ni samo nesposobnosti državnika da učine pravi izbor opcija. One su dobrim delom rezultat i određenih društvenih uslova, mogućnosti i istorijskih okolnosti. Srpski, hrvatski i drugi državnici su mogli da greše, jer su u datim okolnostima pored one opcije koju su oni izabrali postojale i druge mogućnosti, koje su bile bolje, racionalnije, više u interesu jugoslovenskih naroda.

Greši samo onaj ko može da odlučuje. Narod ne odlučuje, zato nije u stanju ni da pogreši. Pa ipak, građani mogu posredno da čine greške, ako su na izborima izabrali one koji su kasnije donosili pogrešne odluke "u njihovo ime".

Prema tome, građani u Srbiji koji su pre 1914. godine izabrali poslanike, a ovi u skupštini vladu na čijem je čelu bio Nikola Pašić, snose posrednu odgovornost za političke odluke koje je donosila srpska vlada. Kada se odlučivalo o ujedinjenju u prvu zajedničku državu, nije bio raspisan referendum da bi se narod izjasnio o tome kakvu državu želi. Odluku o proklamaciji socijalističke republike doneli su poslanici ustavotvorne skupštine 29. novembra 1945, a 29. januara 1945. usvojili prvi ustav FNRJ. Narod ni ovaj put nije pitan.

Razvoju i jačanju nacionalizma kao odlučujućem faktoru za raspad druge Jugoslavije pridružio se i proces dezintegracije samoupravnog socijalizma kao mekšeg, manje represivnog oblika socijalističkog društvenog sistema. Razvijalo se, manje ili više, samoupravljanje u radnim organizacijama, došlo je do porasta ne samo veće zainteresovanosti radnika i povećanja životnog standarda nego i političkih sloboda. Ali je istovremeno ova tendencija liberalizacije podrivala sve više temelje jednopartijske diktature, koja je sve manje mogla da funkcioniše na svoj način. Komunisti su sve manje bili u stanju da se prilagode novoj situaciji, novim uslovima političkog rada i života, da budu istovremeno i diktatori i pokretači demokratskog ponašanja i slobodnijeg tržišnog delovanja. Izvršeno je više demokratskih reformi, ali i pored određenih rezultata nijedna od njih nije konačno uspela.

Glavna, početna, greška Miloševićeve nacionalne politike: "Mi možemo o svemu da raspravljamo, ali ne i o opstanku jugoslovenske države i jugoslovenskog socijalizma". Ovo su Miloševićeve reči, koje je on izgovarao u gotovo svakom javnom govoru, počev od 1989. godine, dakle još za vreme Gorbačovljeve "perestrojke" i posle rušenja "Berlinskog zida", kada je skoro svima, bar onim mislećima, bilo jasno da i jugoslovenska država i jugoslovenski socijalizam, odnosno socijalizam u Evropi, odlaze u istoriju. Njegov stav da treba po svaku cenu sačuvati SFRJ kao "modernu federaciju", koji je zastupao na svakom sastanku "putujućeg pozorišta" predsednika šest jugoslovenskih republika, omogućio je, upravo podsticao, krvavi raspad bivše države. Umesto mirnog razlaza, izabran je put kojim je trebalo očuvati po svaku cenu "zajedničku državu", makar i po cenu građanskog rata.

Onaj ko želi da izađe iz Jugoslavije nema većeg prava od onog ko želi da u njoj ostane (srpski narod). Ovaj stav koji je Milošević nešto kasnije zastupao, i koji predstavlja izvesnu korekciju njegovog prethodnog stava, zvučao je logički i mogao je da se brani izvesnim logičkim argumentima. Ali u politici i društvenom životu uopšte se ne dešava sve po logičkim principima. Naveden stav, formulisan i u obliku "svi Srbi u jednoj državi", naišao je na oštro protivljenje svih članova tadašnje Evropske zajednice, koji su zastupali princip o nepovredivosti granica i pravo na samoopredeljenje naroda ali samo u okviru postojećih međurepubličkih granica. Milošević se, naprotiv, zalagao za neograničenu primenu prava (srpskog) naroda na samoopredeljenje, smatrajući da su međurepubličke granice samo "administrativne" i da se mogu menjati. Tako se naš predsednik od početka jugoslovenske krize sukobio sa gotovo svim zapadnoevropskim državama, dakle, pre nego što je američka administracija preuzela vodeću ulogu u rešavanju jugoslovenske krize.

Ako se jedna manja država u svojoj spoljnoj politici sukobi sa grupom većih država, ona može da računa na izvestan uspeh samo ako nađe drugu grupu država kao svoje saveznike. Ovo istorijsko iskustvo Slobodan Milošević je potpuno ignorisao postupajući u skladu sa političkim mentalitetom predsednika gradskog komiteta koji deluje autokratski u uslovima jednopartijske diktature i kada nikakvi spoljni saveznici nisu potrebni. A i da se izdigao iznad ovog jednopartijskog mentaliteta, on nije mogao naći ozbiljne saveznike koji bi bili spremni da uđu u rat na našu stranu. Ni sadašnja Rusija, ni komunistička Kina, a pogotovo ne Grčka, članica NATO-a, nisu mogli biti naši vojni saveznici. Kada je Milošević ipak ponekad osetio potrebu za aktivnim saveznikom, on je to obično izražavao na pogrešan način, kao što je to bio njegov nebulozan predlog da se formira konfederacija sa Grčkom, članicom NATO-a, ili njegovo nastojanje da Jugoslavija priđe Savezu Rusije i Belorusije?!

Srbi su se do sada tri puta u ovom veku sukobljavali sa velikim silama, Austro-Ugarskom, Hitlerovom Nemačkom i Staljinovim Sovjetskim Savezom, ali su ratovali sa vojnim saveznicima sa kojima su odnosili konačne pobede, ili su imali odlučnu podršku zapadnih zemalja u sukobu sa Kominformom.

Miloševića obično nije mnogo interesovalo šta stvarno misli narod o njegovoj politici. To pokazuje pored ostalog njegov odnos prema referendumu. On ga je raspisao kada je to bilo nepotrebno, jer je kosovsko pitanje postalo već uveliko internacionalizovano ("Da li smatrate da strani predstavnici treba da učestvuju u pregovorima sa Albancima?"), a u slučajevima mnogo ozbiljnijim, kada se radilo o "biti ili ne biti", kada je trebalo formirati i treću Jugoslaviju posle tragičnog iskustva srpskog naroda sa prve dve, ili kada je posle Rambujea trebalo pitati građane da li prihvataju da nas bombarduju ako odbijemo američki diktat, on to nije učinio. Milošević se uglavnom ponašao kao autokrata po onom De Golovom pravilu: "Kada želim da saznam šta misli francuski narod, ja pitam sebe".

* * *
Najteže negativne posledice pogrešne nacionalne politike: veliki pad životnog i opšteg standarda, međunarodna izolacija, tri izgubljena rata, iako Srbija zvanično nije učestvovala u njima, najveća migracija srpskog naroda do sada u istoriji, veća nego pod Arsenijem Čarnojevićem, medijska kampanja u svetu protiv srpskog naroda kao "loših momaka" koje sve treba staviti u jedan "tor".
Postoji još jedna teška posledica Miloševićeve pogrešne politike, koja se ne razume uvek dovoljno ili se pogrešno tumači. Naš sukob sa Amerikom, odnosno sa američkom administracijom, nije običan konflikt između različitih država. U pitanju je dublji sukob koji ima i svoju drugu stranu: radi se o značajnoj komplementarnosti između Miloševićeve i Klintonove politike. Jedan drugome rade o glavi, ali jedan drugome umnogome i pomažu.

Klinton i drugi zapadni vojni lideri NATO-a nisu mogli naći u Evropi pogodniju zemlju za vojno dokazivanje NATO-a o neophodnosti njegovog postojanja, i u novim međunarodnim uslovima, od današnje Jugoslavije, odnosno Srbije, zahvaljujući Miloševićevoj pogrešnoj nacionalnoj politici i njenim posledicama. Nisu u pitanju samo težnja naše zemlje da ostane neutralna, nezavisna od NATO-a i nastojanja zapadnih zemalja da se mešaju u naše unutrašnje odnose. Radi se, isto tako, ako ne i pre svega, o tome da je Milošević svojom pogrešnom nacionalnom politikom u suštini omogućio da se sukobimo sa zapadnim zemljama, a da pri tome nemamo ni jednog stvarnog saveznika.

Sa druge strane, krajnje agresivna, hegemonistička i često glupa politika SAD i njenih saveznika omogućila je Miloševiću da učvrsti svoj autokratski režim, koji je više prividno nego stvarno demokratski. Ovakva politika dala je socijalistima argumente da je borba za održavanje postojećeg režima prvorazredan patriotski zadatak.

Zbog svega toga, zbog ovog preplitanja između Klintonove i Miloševićeve politike, našli smo se pred izborima 2000. godine u krajnje apsurdnoj, glupoj političkoj situaciji - pred dilemom da biramo između dva zla: između američkog i zapadnoevropskog diktata i postojećeg autokratskog, u suštini nedemokratskog režima; između miloševićevaca koji su navodno jedine patriote i ostalih građana koji su nacionalne izdajice, "natovci". Kao da pre bombardovanja NATO i okupacije Kosova nije bilo opozicije Miloševićevom režimu, kao da bi svaki građanin ove zemlje morao prethodno da postane espeesovac ili julovac, da bi bio patriota, da bi voleo svoju zemlju.

Kraj