Sign in to follow this  
dj-zombi

Tri Hrvatska genocida- ustaštvo sustina hrvatstva

Recommended Posts

Tri Hrvatska genocida- ustaštvo sustina hrvatstva

Pocetkom dvadest prvog veka, hrvati su na domak ostvarenja svog „tisucljetnog” sna - sna o etnicki èistoj hrvatskoj, bez madjara, cigana, italijana i iznad svega - Srba.

Hrvati su kroz istoriju bili poznati po divljastvu i krvolocnosti. Britanika iz 1911, kada objašnjava pojam basibozuka i arnauta - siptarskih iregularnih trupa za maltretiranje u turskoj vojsci, poziva se na krvolocnost hrvata, kao primer za poredjenje. Hrvatska, u personalnoj uniji s Ugarskom (koja nikada nije ukljucivala Dalmaciju), bila je poznata po krvolocnim placenicima, a reputacija koljaca pazljivo je kultivisana u hrvata.

U tridesetogodisnjem ratu u XVII veku, koji je bio jedan od najkrvavijih u inaèe krvavoj Evropskoj istoriji, Hrvati su ostali upamceni kao najkrvolocniji vojnici. Hrvatska vojska nije bila poznata po vojnoj vestini, veæ kao kazneni odred koji je palio protestantska imanja, silovao žene, klao decu i masakrirao stanovnistvo. Izreka „sacuvaj me boze kuge, gladi i hrvata” ostala je u narodu nemaca-protestanata kao poslovica sve do danasnjih dana.

U XIX veku i tokom revolucije 1848, krvolocnost hrvata opet je dosla do izrazaja. Ovog puta meta su bili madjari i italijani. Pokolj italijana bio je tako jezivo zverski, da je Marks hrvate nazvao „izmetom ljudskog roda”. Madjari su takoðe bili žrtve pokolja, a hrvati su bili u sluzbi austrijskom caru koji je gusio ovaj revolt.

U toku XIX veka, u hrvatskoj se javljaju dva pokreta za nacionalni preporod - onaj od ante starcevica, poznatog antisemite i strahovitog mrzitelja srba, koga danas ustaška neotvorevina smatra za praoca nacije, rame uz rame sa pavelicem i tudjmanom. Drugi, ilirski pokret - kasnije pokret „jugoslovenstva”, dosao je do izrazaja sa debaklom koji su hrvati doziveli posle prvog svetskog rata, kada su po prvi put prevarili pobednicki srpski narod, i na taj naèin, na duže staze, dosli do teritorija o kojima ranije ne bi mogli ni sanjati.

U samom prvom svetskom ratu, u Austrijskoj vojsci, koja je naisla na herojski otpor Srba, hrvati su vazili za neefikasne, prakticno beskorisne, ali veoma krvolocne vojnike, koji bi, kao i u proslosti, isli i palili sela i klali civile u svom standardnom maniru, inspirisani starcevicevom ideologijom. U prvom svetskom ratu rame uz rame borili su se Adolf Hitler i Josip Broz - a s njim, i gomila hrvata koji su naravno na kraju bili do nogu potuceni od pobednicke srpske vojske.

Kao znak zahvalnosti za oslobodjenje od austro-ugarske, hrvati su ubili jugoslovenskog kralja srpsko-crnogorskog porekla, i razvili ustašku ideologiju, sa Antem Pavelicem na celu, na tradiciji Starcevicevog etnocentrizma i mrznje prema Srbima, od kojih su uzeli ne samo pobedu stecenu na krvi èetvrtine srbije, veæ i jezik (stokavski).

Svi znamo šta se desilo u drugom svetskom ratu - najcrnje poglavlje holokausta, od koga su se zgrazavali i sami ss-ovci, pa i sam hitler, da ne govorimo o italijanima. na teritoriji ndh - zajedno sa muslimanima, hrvatskim „cvecem”, pocelo je masovno istrebljivanje srba. alojz stjepinac, poglavar katolicke crkve ndh, bio je predvodnik katolickog klera koji ne samo sto je nasilno pokrstavao srbe, koji su u slavoniji na primer bili u vecini, veæ su i veoma aktivno ucestvovali u klanju, i bili na celu logora jasenovac, koji je po broju zrtava treci logor smrti u holokaustu - s tim sto su žrtve bili najviše srbi, umesto jevreja, i s tim sto je umesto gasnih komora korisceno primitivno klanje, bacanje u reku, takmicenja u klanju, izumeli su èak i srbosjek za brzo klanje svojih zrtava. malj, bacanje u jame i kopanje ociju, kao i zakucavanje creva zrtava za plafon, bile su rasprostranjene metode sirom ndh, uz paljenje pravoslavnih crkava u koje bi saterali srpska sela.

Hrvatski nacionalni program formulisao je mile budak. treæinu srba poklati, treæinu proterati a treæinu pokatoliciti/„asimilirati”. Ovo je sustina trojnog genocida kojim se nekad vecinski narod na teritoriji danasnje države hrvatske - koja sadrzi i okupirana podrucja krajine - skoro u potpunosti istrebio. Broj hrvata na ovoj teritoriji bio je manji od broja srba pre stotinjak godina, a srbi, kao i ostali narodi (nemci, madjari, cesi i posebno italijani) su asimilirani ili proterani. italijani su potrpani u fojbe, istra je oteta, esulima - italijanskim izbeglicama, žrtvama etnickog ciscenja iz dalmacije i istre - oteta je imovina od strane rezima josipa broza koji je nastavio delovanje u skladu sa budakovom ideologijom, manje otvoreno, ali podmuklo i efikasno. vesala i povike „srbe na vrbe” zamenila je politika „kolonizacije” kojom su ispraznjena dalmatinska sela od srba, etnicko ciscenje nemaca je bila otvorena politika odmazde, a srpski antifasisticki pokret draže mihajloviæa, koji je bio titov rival, izjednacen je sa ustašama, sto je predstavljalo jednu od najgnusnijih titovih podvala.

U toku drugog svetskog rata srbi su podigli ne jedan, veæ dva antifasisticka ustanka - prvi, onaj draže mihajloviæa, i drugi, komunisticki, èije su redove punili mahom srbi izbegli od ustaškog noza. u krvavom gradjanskom ratu izmeðu èetnika i partizana srbi su bili u svakom sluèaju žrtve, jer ih je bilo na obe strane. srpska omladina poslata je da gine na sremskom frontu, a domobrani, koji su se masovno prikljucili titu krajem 1944 - kada je bilo jasno ko dobija rat, bas kao i 1918 - su krenuli u okupaciju istre i napunili fojbe italijanskim stanovnistvom.

Srbija je rasparcana, a hrvatskoj je dodeljena dalmacija, koja nikad nije bila deo hrvatske, kao i krajina, slavonija i istra. u jugoslaviji su postojala dva centra moæi - osovina zagreb/ljubljana i beogradski kadar, i ovaj latentni sukob tinjao je u titovo vreme.

Ustaše nisu mirovale. potomci izbeglih (i za razliku od pobijenih èetnika pomilovanih) ustaša, poceli su s teroristickim napadima krajem 60-tih i 70-tih godina, kada je tito bio u poodmakloj starosti, spremajuci teren za okoncanje genocidnog „tisucljetnog” sna. i sami komunisti iz zagrebacke osovine zapoceli su maspok, pocela su pevanja nacionalistickih pesama, pravljeni su spiskovi za likvidaciju, hercegovina, popriste velikih pokolja srba iz II svetskog rata od strane „crnaca” francetica jure i drugih ustaša, je trazena kao proširenje hrvatske. tito je lukavo naizgled popustio srbima, da bi 1974 doneo ustav kojim je otvorio vrata daljem unistenju srbije i bujanju hrvatskog nacizma, koje je usledilo ubrzo posle titove smrti.

Drugi genocid - onaj koji bi se mogao u glavnoj liniji podvesti pod parolu „treæinu srba iseliti” - poceo je krajem 80-tih godina. posle prvog genocida broj srba se smanjio skoro na polovinu, ali uprkos daljoj titovoj podmukloj politici „kolonizacije” bilo je najmanje 12% (a verovatno i celih 15%) srba krajem osamdesetih. sa rusenjem berlinskog zida, meðunarodne okolnosti su isle na ruku ustašama. ustaška emigracija, koja je u australiji ili kanadi, kao i americi, decenijama trenirala teroristicke akcije (koje su 60-tih i 70-tih i sprovodjene u saradnji s nemackom obavestajnom sluzbom) i indoktrinirala nove generacije, stice veliki uticaj u avnojevskoj hrvatskoj. pomaci ka ustaškoj ideologiji desevaju se veæ sredinom 80-tih, a i ranije - u stvari, nisu ni prestajali i kako su maspokovci pustani sa simboliènih kazni (tudjman, mesic, alija svi su bili zatvoreni zbog sirenja sovinistickih ideja) propaganda se zagreva. porice se ustaški holokaust - ne samo tudjman veæ i gomila drugih predstavnika starceviceve ideologije u zagrebu falsifikuje i umanjuje broj srpskih zrtava na najgnusniji moguæi naèin, potura se mit o blajburgu - gde je stradalo nekoliko hiljada ne samo ustaša i domobrana, veæ i èetnika, što se zanemaruje, a broj „nevinih hrvata” raste sa 10,000 (sto je samo po sebi preterano) na 100,000 pa zatim neverovatnih 500,000 - razmere laganja u ovom periodu idu ruku pod ruku sa bujanjem ustaštva.

Novcem ustaške emigracije pomognut, tudjman dolazi na vlast, izbacuje srbe iz ustava, i pocinje nasilje protiv lokalnih srba, ilegalno se naoruzava. Jugoslovenska armija se postavlja kao bufer zona, ali uprkos tome, srbi masovno stradaju, dizu se kuce u vazduh, sprovodi se dalmatinska kristalna noæ na stotine srba je pobijeno u osjeku, gospicu, lesevi ponovo plutaju dunavom, rezu se srpski vratovi, prave se ogrlice od prstiju. nemacka pomaze hrvatskoj u dobijanju „nezavisnosti” - genseru se dizu spomenici i peva se danke dojcland. ipak, srbi su dobili zasticene UNPA zone, ali par godina kasnije, genocid u akciji oluja dovodi do proterivanja celokupnog krajiskog stanovnistva. ono malo starih i iznemoglih sto je ostalo, poklano je i pobijeno, a srpska imanja su popaljena.

Sa 12-15% srbi su spali na 2%, a uz sve povratke i pumpanja broja srba, danas ih u hrvatskoj nema vise od 3%. mile budak bi bio ponosan. nije isterana trecina (tj. polovina), veæ 80-90% srba. tudjman, ponosan, izjavljuje - nije bitno da li æe srba biti 3% ili 4%, bitno je da ih vise nema 12%. radi evrope, hrvatska sminka svoje lice, ali su pogromi i progoni srba i dalje na snazi. u novoj hrvatskoj, nose se ustaške uniforme, peva jasenovac i gradiska stara, napadaju srbi koji dolaze ili se vracaju, dizu spomen ploce franceticu. a zvanicno, da bi se obeshrabrio povratak srba (za koji se fiktivno radi evrope „zalazu”), dizu se optuznice protiv srba - onih koji su bili deca, u vreme rata 91-95, za gazenje hrvatske zastave, na osnovu svedocenja rekla-kazala, u odsustvu, pojedinci bivaju recimo osuðeni na dve godine robije. za isticanje ustaških simbola i skandiranje juden raus ili srbe na vrbe pak niko se nikad ne progoni. ovo krajnje licemerje uopste ne iznenadjuje. sudjenje muciteljima iz konc logora lora, u kome su na najgnusniji naèin muceni splitski srbi, pretvara se u farsu, a samo na insistiranje evrope - ili zbog unutrasnjih sukoba, pojedinci poput gotovine, glavasa ili mercepa se, 15 godina posle rata, po prvi put ovlas optuzuju, sve radi ulaska u evropu.

Ali pravo lice hrvatske danas je ono, gde se sprovodi treci genocid - onaj bod geslom „treæinu asimilirati”. ispiranje mozga hrvatima je veoma temeljno, domovinski rat pretvara se u mit, laže se debelo i gnusno. ne samo da se sve èini da se de fakto niko od srba ne vrati (zakonom su recimo oduzeti srpski stanovi pre desetak godina, odstete su simboliène - samo da bi srbe fiktivno ubrojali u „povratnike” iako ne žive tamo), nasilje se rutinski sprovodi a potencijalni povratnici zastrasuju, veæ se i oni srbi koji su u još uvek hrvatskoj na sve nacine nastoje asimilirati - suptilnim i manje suptilnim metodama. radi evrope, tu je pupovac, ali za onih 100-150,000 preostalih srba, postoje druge ideje. stvara se atmosfera u kojoj ljudi nesmeju da priznaju da su srbi, ispira se mozak ljudima i djacima pricama o nekakvoj „agresiji” (dok o ustaškom jasenovcu nema ni reci), tako da ljudi moraju da cute, da ne bi kao 1991 izgubili posao ili se nasli u nepovoljnoj situaciji. ova diskriminacija dovodi do najbljih rezultata kod ljudi koji su mesanci, kod dalmatinaca recimo ima puno polu-srba koji se javno deklarisu kao hrvati. dražen petrovic, severina, arsen dedic - sve su to hrvati, koji su u stvari 50% srbi. kada javne licnosti moraju da poricu svoje srpsko poreklo, šta je tek sa ostalima. to je taj treci, najpodmukliji genocid, u kome se i onih 2% srba nastoji asimilirati ili pokatoliciti.

Sa hrvatima su po genocidnosti jedino možda uporedivi albanci. mada je to veeeliko pitanje. nije nikakvo cudo sto su ceku i mesic veliki prijatelji.

Autor "Petsko"

Share this post


Link to post

par stvari iz ovoga teksta;

 

"Britanika iz 1911, kada objašnjava pojam basibozuka i arnauta - šiptarskih iregularnih trupa za maltretiranje u turskoj vojsci, poziva se na krvoločnost Hrvata, kao primer za poredjenje."

 

"Svi znamo šta se desilo u drugom svetskom ratu - najcrnje poglavlje holokausta, od koga su se zgražavali i sami ss-ovci, pa i sam Hitler, da ne govorimo o italijanima. na teritoriji ndh - zajedno sa muslimanima, hrvatskim „cvecem”, pocelo je masovno istrebljivanje Srba."

 

"Ali pravo lice hrvatske danas je ono, gde se sprovodi treći genocid - onaj pod geslom „trećinu asimilirati”.

 

"Ova diskriminacija dovodi do najbljih rezultata kod ljudi koji su mesanci, kod dalmatinaca recimo ima puno polu-srba koji se javno deklarišu kao hrvati. dražen petrovic, severina, arsen dedić - sve su to hrvati, koji su u stvari 50% srbi. kada javne ličnosti moraju da poricu svoje srpsko poreklo, šta je tek sa ostalima. To je taj treći, najpodmukliji genocid, u kome se i onih 2% Srba nastoji asimilirati ili pokatoličiti."

Share this post


Link to post

Датум и вријеме објављивања: 18.8.2011 11:35

Свједочење дивосељанки које су се успјеле живе извући из Јарчје јаме
njegovic_jadovno2-ccf40cd6.jpg

Latinica

Пробијајући се из обруча у Крушковачама, дио народа се нашао у околним шумама и шипражју, а највећи се упутио падинама Велебита и Височице у намјери да се пробије до Почитељске Дулибе. Приликом прочешљавања шуме, усташама је пало у руке 48 мушкараца, жена и дјеце, које су одвели на Аланак, дијелом побили, поклали и полуживе и живе бацили у Јарчју јаму.

 

ЈАРЧЈА ЈАМА је једна од многих крашких појава у средњем Велебиту изнад села Аланка. Као природна ријеткост могла би бити интересантна из туристичких и спелеолошких разлога. Знајући за њу, локлани усташе су предложили да се искористи као масовна гробница за народ побуњених села. Јама је дубока, насала је протицањем надземних и подземних вода, које се повећавају од снијега и падавина, честих у овом дијелу Велебита. Јама има неколико камених прагова, које ерозија воде није могла да разори. Ако баците било какав предмет у јаму, он не стиже до дна, веће се задржава на појединим праговима.

Усташе су изабрали ову јаму да би у њу побацали преживјеле људе, жене и дјецу из Дивосела, који су похватан у самом збјегу као и оне који су ухваћени у шуми око Крушковача приликом бјекства.

О тешкој трагедији 48 Дивосељана у Јарчјој јами на Аланку под Велебитом испричала нам је Марија Почуча из Дивосела, која је са своје троје дјеце бачена недотучена у јаму, али је успјела да се жива извуче из јаме.

 

Њихове приче преносим у цјелини:

marija_pocuca-d5a5f73a.jpg
Марија Почуча, сељанка Дивосела

»На дан 2. августа 1941. године – каже Марија Почуча – избјегла сам са свекром и троје нејаке дјеце у збјег Крушковаче између Дебеле главице и Височице, гдје се налазило много народа из Дивосела, Читлука и Орница. Послије два дана, усташе су извршили напад на збјег у саму зору. Настала је жестока пуцњава на све стране из пушака и пушкомитраљеза. Проломили су се језиви повици усташа: »Опколи, хватај живе.« Киша је падала у току ноћи. Дјеца су била озебла и гладна. Настало је бјежање куд је ко знао, а нико није знао камо бјежати.

Нас неколико с дјецом почели смо бјежати к Велебиту. Било нас је неколико жена и дјеце и један стари човјек. Сви смо се били склонили у једну јаму, али су нас усташе примијетили и похватали. Старце одмах убише, а нас остале одведоше у усташки логор у Крушковаче, гдје су прикупљали све оне који су пронађени живи у шуми. Ту је настао нови покољ и крваво оргијање. Тукло се и убијало чиме се стигло. Број убијених није био одређен, већ је жртва бирана према прохтјевима за мучење.

Гледала сам својим очима батинање, клање и мучење сваке врсте, а ја и дјеца од страха од земље одскачемо. Сви који су били мало више рањени, одмах су на мјесту убијани. Чим је пала ноћ, из логора су одвојили људе, мушкарце од жена и дјеце и све побили. Нас су прикупили и један од њих одржао нам је говор, рекавши отприлике:

- За све су то криви ваши људи, јер се не покоравају властима, а власти се мора покоравати, па ма каква она била. Ко је прав, није морао бјежати од куће, а онај коме је неко од синова, браће или мужева учинио нешто против ове државе нека зна да неће утећи. Сада вам је код куће све уништено. Видите ли колико је ту народа погинуло. Све зато што сте бјежали! Да нисте бјежали од куће, не би вас нико дирао. Свако од вас нека дође у опћину и пријави се, па ћу му дати храну, робу, стоку и све што му је уништено. Сада идемо на Аланак. Тамо ћемо преноћити. Сутра ћете добити исправе и сваки нека иде својој кући и нека више не бјежи. Старији и нејачи нека сједну на кола, возиће се.«

»Четвора кола су се брзо напунила старим и изнемоглим народом, и тако кренусмо на Аланак. Пошто смо мало поодмакли, коњи су стали и нису могли даље. Ми смо се одвојили и пошли даље. Усташе су сав народ у колима поубијали и ми их више нисмо видјели. Нама су рекли да је народ из кола пуштен својим кућама, те да ћемо и ми сутра бити пуштени. Кад смо ситгли на Аланак, одмах су нас оградили бодљикавом жицом.

Како вам се чини? Запита један од усташа. Рекосмо да нам се чини као ономе ко је у неприлици. Ту су нас задржали један сат, а потом су нас пребацили у шуп сељака Луке Дошена. На вратима шупе су постављени усташки стражари с пушкама и ножевома на пушкама.

У шупи смо ноћили двије ноћи, без хране и воде. Тукли су нас, мучили и називали разним погрдним именима. Питали су да ли неко има сат, златан прстен или нешто слично, јер ћемо одговарати ако се то код неког нађе.

Дјеца јаучу од глади и жеђи. Траже да пију воде. Дошенов син Милан, усташа, донесе кофу пуну воде и поднесе је под лице сваког дјетета, али ником не даде да пије. Измицао је кофу испред њихових ручица, које су се испружиле да би захватили воде. А дјеца само плачу и вичу: - Дај, дај!

Наједном су нас извели из шупе. Било нас је педесет троје. Рекли су нам да нас воде у Госпић, одакле ћемо ићи на рад, да ништа од ствари не носимо, јер ћемо тамо добити све што нам треба.

Међутим, умјесто да идемо у Госпић, нашли смо се одједном пред јамом. У јами је већ било чабркљавих (окресано дрвеће са шиљцима) дрва да би се на њих народ набадао и мучио. К јами смо ишли сви, један до другог, а усташе око нас и никуда се не може побјећи. Двојица су нас с ножевима чекали покрај јаме, а двојица су нас држали за руке. Тако су нас боли и отискивали у јаму. Дјецу су моју бацили прије мене, Милку од три године, Душанку од године дана и малог Бранка од два мјесеца. Задали су ми седам рана и бацили ме за дјецом у јаму. Кад смо сви били у јами, бацили су на нас камење и најзад једну бркљу.

Дно јаме било је прекривено крвавим лешевима. Они који нису били дотучени, очајнички су јаукали и тражили помоћ, али је није имао ко дати. Било је и живог народа који се могао кретати.

Чим је престала пуцњава и бацање камења, ја сам се усправила и рекла: - Тко може, нека иде ван. То сам још једном поновила, али је неко рекао: - Нећемо ван, тамо су усташе. Ја сам се при том два пута онесвијестила и чим је несвијест попустила, помоћу баченог дрвета успјела сам се извући из јаме ван с мишљу да радије погинем него да се и даље мучим. Била сам сама, јер нико од живих није хтио са мном.

Дјеца су била мртва.

При изласку из јаме нисам нашла усташе. Даље нисам могла већ сам се увукла у грм и чекала залазак сунца. Затим сам кренула шумом изнад Алака, исцрпљена без снаге. Од пада мрака па до зоре успјела сам прећи свега пола километра.

Кад сам изашла из шуме, сунце се рађало. Уђем у једну кућицу у којој није било никог, узмем један пешкир и добро се стегнем. Одатле пређем у предио зван Поточине и ту дочекам ноћ.

У току ноћи стигла сам својој кући. У њој није било ничега, све је било полупано, опљачкано, стучено. Изишла сам под стог и ту преноћила. Сама сам, ни за ког жива не знам. Двије ноћи и два дана сам ноћила у шуми без икога и ичега.

Ту су ме сутрадан нашли Ђуђа и Гојко Вујновић, који су пошли својим кућама послије покоља, да виде је ли ишта остало. Они су ме одатле одвели у Почитељ, гдје сам се прикључила осталим избјеглицама из Дивосела. Међу њима сам нашла три жене које су изишле живе из јаме, Јелу Станић, Марију Почучу Стакину и Саву Јерковић Душанову. Тада сам сазнала да је још двоје људи изишло из јаме.«

Тако је завршила своју причу Марија Почуча из Великог Краја, мајка храбрости, која је невиђену снагу показала кад су јој пред јамом истргли из руку троје нејаке дјеце и бацили у јаму.

 

ПЕРА ЦВИЈАНОВИЋ, је други свједок који је успио да изиђе жив из Јарчје јаме и остави нам своју трагичну исповијест, забиљежену за будуће генерације Дивосељана, да буду непрекидно будни према непријатељу.

Испричала је слиједеће:

»Ја сам се сакрила са својом породицом у шуми Крушковаче. Мислила сам да смо тамо потпуно сигурни. Још мој муж Дмитар рече:

Е, овдје нас не би нашли да нас траже и годину дана. Али оно што је за нас изгледало немогуће, ипак се догодило.

Међу усташама који су претраживали шуму била је неколицина из оближњих села, који су познавали сваку стазу. Опколише нас и искрснуше пред нас са свих страна. Њихови заповједници рекоше нам да се ништа не бојимо, јер да ће нас одвести на сигурно мјесто у Госпић.

Довели су нас до неких кућа у засеоку Аланак. Овдје су скупљени на једном мјесту, сви они које су тога дана усташе ухватили, млади и старији, мушкарци, жене, дјевојке и дјеца од најмањих до старијих дјечака.

Усташке крваве бајонете и униформе и њихови избезумљени животињи погледи нису обећавали ништа друго. Везаше нам свима руке на леђа и поведоше нас. Ускоро видјесмо да нас не воде у правцу Госпића, већ у гушћу шуму Велебита. Знали смо да нам се приближава крај.

Уз очајну вриску дјеце и мајки дођосмо до дубоке, на први поглед покривене, јаме – провалије. Онако као смо редом долазили, усташе су једног по једног пробадали бајонетима и бацали у провалију. Видјела сам својим очима како сусједи и остали људи, полуживи, полузаклани, стрмоглавице падају у јаму. Усташе су урлали од весеља, наслађујући се млазевима крви, која је куљала из прободених тијела.

Догураше и мене до провалије. Отимала сам се, али су ме њих двојица догурали. Трећи ме прободе и гурне бајонетом према отвору јаме. Осјетим да падам. У паду сам ударала час у једну, час у другу страну провалије, док се нисам стропоштала до дна. Пала сам на леђа и сва стучена нисам се могла ни помакнути. Гледала сам како падају нове жртве и слушала ужасне крикове. Мајке у паду зову своју дјецу, а дјеца зову мајку. Стењање у полумраку јазбине свуда око мене, свуда лешеви и полуживи људи. Пипам да се мало помакнем, а за прсте ми се лијепи нешто топло. То је крв, крв се циједи са стијена провалије.

На једном крају провалије, вукући се по дну, нађем свога мужа Дмитра и кћер Милеву. Бацање одозго се заврши. Горе се зачу вика. Усташе нагрнуше и сручише на нас громаде камења и некакву греду. Викали смо од ужаса. Одозго се просу киша танади. Стисли смо се уз крвљу заливене стијене. Паљба дотуче још неке који су били живи. Тренутак затим настаде тишина.

Не чувши више гласове и кукњаву, крвници одоше, мислећи да смо сви мртви. Тек тада настаде јаук и запомагање. У црној маси тражили су се поједини чланови породице, дозивајући се избезумљеним, изнемоглим гласовима. У провалији се нашло живих нас једанаест. Били смо при свијести, али ошамућени од страха и мука. Кад смо се мало смирили, почесмо се договарати да се извучемо из провалије.

Била сам снажнија од осталих и они се преко мојих леђа попеше до ужег отвора. Наставише пењање раскрвављеним лактовима и кољенима. Изишли смо ван, и ноћ провели у шуми.

У зору крену мој муж Дмитар да извиди гдје се налазимо и никада се више не врати. Вјероватно је наишао на усташе и био убијен.«

Тако заврши своју причу стара Пера и наслони главу на суве, уздрхтале руке.

Али ни Јарчја јама није посљедње мучилиште преживјелих Дивосељана из Крушковача. Она је само једна од карика у ланцу мучилишта која су смишљена у усташким главама ради гашења побуне у устаничким крајевима.

 

divoselo_spomenik.jpgПодигнути споменик закланим и погинулим у Крушковачама 4/5 августа 1941. године

 

Из књиге: Дане Рајчевић, Монографија Дивосела 1527 – 1945, издање 1990; стр: 188-192

Share this post


Link to post

Датум и вријеме објављивања: 11.5.2013

Кош: Музејска поставка у Јасеновцу не приказује причу о усташком злочину
jasenovac-3-8fe9cbba.jpg

Загреб - Бивши члан Управног одбора Спомен-подручја Јасеновац Јулија Кош упутила је писмо амбасадорима у Хрватској у коме их обавјештава да стална музејска поставка у Спомен-подручју приказује лажну, ревизионистичку слику некадашњег концентрационог логора Јасеновац, а не приказује причу о злочину, преносе агенције.

 

- Основни проблем музејске поставке је у томе што су информације о историјској истини о злочину почињеном у Јасеновцу приказане замагљено, уз систематско избјегавање јасног приказивања иједне битне информације.Ова поставка не приказује причу о злочину - наводи се у писму.

Јулија Кош каже да музејска поставка посјетиоцима не нуди одговоре на најважнија питања: ко је починио злочин /усташе у Независној Држави Хрватској од 1941. до 1945./, над киме /над Србима, Јеврејима и Ромима, али и заробљеним партизанима/, те зашто и на који начин је почињен злочин /систематским окрутним масовним убијањем, заснованом на усташким расним законима и њиховој општој политичкој идеологији/.

- Већ више од седам година упорно пледирам на високе државне функционере да нешто учине на исправљању овог проблема. Али, они су, активно или пасивно, одбили утицати на мијењање ове сталне музејске поставке - каже она.

Јулија Кош наглашава да је једини могући закључак да и даље нема никаквог интереса за укидање те срамотне сталне поставке, па чак ни да се у сарадњи са независним стручњацима барем исправе најтежи пропусти.
- Ваше екселенције, молим вас да употријебите свој високи утицај, те позовете хрватску Владу и Министарство културе да одмах предузму активности у томе правцу - наводи се у писму амбасадорима у Хрватској.
Сутра ће пред музејом у Спомен-подручју Јасеновац бити одржана годишња званична државна комеморација.

Систем концентрационих логора Јасеновац представља једно од највећих стратишта у Другом свјетском рату, у којем је између 1941. и 1945. године убијено 700.000 мушкараца, жена и дјеце, углавном Срба, Јевреја, Рома и антифашиста без обзира на вјеру и нацију.

Доња Градина представља највеће стратиште у систему концентрационих логора Јасеновац, који је формиран у августу 1941. године, непосредно послије проглашења Независне Државе Хрватске.

Од укупног броја страдалих, у Доњој Градини је убијено 366.000.

Усташко-фашистичке снаге Анте Павелића у концентрационом логору Јасеновац и највећем стратишту у Доњој Градини проводили су геноцид над Србима Јеврејима и Ромима, ради стварања етнички чисте НДХ.
Јасеновачка страва трајала је од августа 1941. године, па све до 22. априла 1945. године.

На дан пробоја логораша 22. априла 1945. године у логору Јасеновац била су затворена 1.073 логораша. У пробој је кренуло њих 600, а преживио је 91 логораш.

Иако су након Другог свјетског рата у свим земљама фашистичке коалиције концентрациони логори претворени у меморијале, као опомена човјечанству, у Јасеновцу су сви објекти срушени и обрисани су трагови усташког злочина.

 

Извор: ГЛАС СРПСКЕ

Share this post


Link to post

Све је јасно !!!

Sporazum-ustasa-i-KPJ-iz-1935-o-unistava

 

 

Naravno da je jasno ,Mosa Pijade se nalazi u zatvoru u Sremskoj Mitrovici od 1925-1939 god. Dobio slobodni vikend radi potpisivanja ugovora . 

 

A.Mile Budak emigrirao 1933 ,da bi se opet vratio dvije godine kasnije u Sremsku Mitrovicu na potpisivanje ugovora sa Pijadom .

Share this post


Link to post
ORGANIZIRANO MASOVNO PRISILNO ISELJAVANJE 

SRBA IZ HRVATSKE 1941. GODINE 

Filip ŠKILJAN ∗

Tekst donosi niz informacija o preseljavanju Srba iz hrvatskog dijela Nezavisne Države 

Hrvatske (NDH) u Srbiju 1941. godine. Preseljavanje je izvršeno između lipnja i listopada 

1941. godine u nekoliko navrata. Prvi su iseljavani solunski dobrovoljci u lipnju 1941. godine 

iz Slavonije i Srijema, a potom pravoslavni svećenici, trgovci i obrtnici iz čitave NDH u 

srpnju 1941. Na koncu je iseljavano i srpsko pravoslavno stanovništvo iz svih kotareva preko 

sabirnih logora u Capragu, Bjelovaru i Požegi. Iseljavanje je završeno u listopadu 1941. 

godine, a jedan manji dio zatočenika pušten je iz logora svojim kućama. Nakon iseljavanja 

Srba njihovu imovinu (pokretnu i nepokretnu) oduzele su vlasti NDH, a potom je podijelile 

naseljenicima iz Slovenije, Hrvatskog zagorja, Dalmacije i Hercegovine. 

Ključne reči: Srbi u Hrvatskoj, NDH, 1941, Drugi svjetski rat, migracije 

U Nezavisnoj Državi Hrvatskoj (NDH) je 1941. godine prema vjeri od 

ukupno 5655750 žitelja bilo 2993335 ili 52,93% rimokatolika, 772794 

muslimana (12,78%), 1809613 pravoslavnih (31,99%), 59281 evangelika 

(1,05%) i 32372 Židova (0,57%).1

 Ustaše su politici istrebljenja Srba i 

Židova u NDH pristupali u okviru jedinstvene političke kampanje. Biološko 

istrebljivanje Srba i Židova trebalo je Hrvatima i Muslimanima dati životni 

prostor. Istrebljivanje Židova svoj uzor je pronalazilo u rasnoj politici, a 

pitanje Srba postavljalo se kao specifičan problem ustaškog režima. Jedan od 

oblika rješavanja "srpskog pitanja" u NDH bilo je iseljavanje Srba u Srbiju. 

U okviru iseljavanja Srba iz NDH posebno je interesantno promatrati 

iseljavanje Srba iz Hrvatske, dakle iz kotareva koji se ne nalaze u Bosni i 

Hercegovini, već na području Hrvatske. Organizirana iseljavanja Srba iz 

Hrvatske su uglavnom poduzeta u Slavoniji, u bjelovarskom kraju, u 

Moslavini, u Zagrebu, u Podravini i na Baniji. Cilj ovog istraživanja je 

utvrđivanje približnog broja organizirano iseljenih Srba preko sabirnih 

logora iz Hrvatske između srpnja i studenog 1941. godine. 

∗ Institut za migracije i narodnosti, Zagreb. 

1

 Izračun je za osnovu uzimao jugoslavenski popis stanovništva od 31. ožujka 1931. kojemu 

je dodan prirodni priraštaj (Landikušić, 1942: 13). Brojevi stanovništva variraju u drugim 

publikacijama iz onoga vremena. 

Zakonodavni okvir 

Odmah nakon što je uspostavljena Nezavisna Država Hrvatska 10. travnja 

1941. doneseni su propisi koji su ozakonili teror i odredili državne institucije 

koje će teror provoditi. Tako je već 17. travnja 1941. donesena Zakonska 

odredba za obranu naroda i države (Zakoni NDH, 1941: 15; Hrvatski narod, 

18. travnja 1941; Goldstein, Goldstein, 2001: 117; Jelić-Butić 1978, 167- 

171). Njome se utvrdilo da svatko "tko na bilo koji način povrijedi ili je 

povrijedio čast i životne interese hrvatskog naroda ili bilo na koji način 

ugrozi opstanak NDH ili državne vlasti, pa makar djelo ostalo samo u 

pokušaju, čini se krivcem zločinstva veleizdaje", a takvoga "ima stići kazna 

smrti". Dana 25. travnja 1941. donesena je Zakonska odredba o zabrani 

ćirilice na teritoriju NDH, a Zakonskom odredbom o državljanstvu koja je 

objavljena 30. travnja 1941. ustanovljeno je da državljanin NDH može 

postati samo onaj koji je svojim držanjem dokazao da nije radio protiv 

oslobodilačkih težnji hrvatskog naroda i koji je voljan spremno i vjerno 

služiti hrvatskom narodu. Iako je ova odredba u sebi nosila klauzulu da 

državljanin NDH mora biti arijevskog podrijetla, što je u osnovi bilo 

usmjereno protiv Židova i Roma, pitanje držanja pojedinaca u vrijeme 

Kraljevine Jugoslavije moglo je biti proizvoljno protumačeno, što bi značilo 

da je svatko mogao biti optužen za protudržavnu aktivnost i na taj način 

uskraćen za pravo na državljanstvo. Svega nekoliko dana kasnije, 3. svibnja 

1941, donesena je Zakonska odredba o prijelazu s jedne vjere na drugu: 

njome se određenim kategorijama srpskog stanovništva u NDH omogu-

ćavao, u skladu s propisima obiju crkava, prijelaz vjernika jedne vjerske 

zajednice u drugu vjersku zajednicu (iz pravoslavne u rimokatoličku 

odnosno grkokatoličku) pod uvjetima reguliranih propisima zakonske 

odredbe. Početkom lipnja izdana je odredba o ukidanju svih srpskokonfesionalnih puških škola i zabavišta,2

 a sredinom srpnja ukinut je naziv 

srpsko-pravoslavna vjera i određeno je da se ubuduće upotrebljava naziv 

grčko-istočna vjera.3

 Promijenjena su i imena brojnih naselja koja su na bilo 

koji način podsjećala na Srbiju ili Srbe ili imala srpski predznak. Tako je 25. 

kolovoza 1941. promijenjeno je ime mjesta Srpske Moravice u Hrvatske 

Moravice,4

 a Mrkonjić Grad je ponovo postao Varcar Vakuf, a promijenjena

Organizirano masovno prisilno iseljavanje Srba iz Hrvatske 1941. godine 3

su imena i naseljima u Lici, Slavoniji i sjeverozapadnoj Hrvatskoj.5

 Ustaške 

su vlasti donijele i niz odredaba koje su Srbima u NDH uvelike otežale 

svakodnevni život. U Sarajevu je 1. svibnja naprimjer zabranjeno svim 

Srbima i Židovima nositi hrvatske znakove, a isto tako je zabranjeno i 

isticanje hrvatskih zastava na srpskim i židovskim lokalima.6

 Dana 10. 

svibnja objavljena je u Hrvatskom narodu odredba da Židovi i Srbi moraju u 

roku od osam dana napustiti sjeverni dio Zagreba, tj. područja sjeverno od 

Maksimirske ceste, Vlaške ulice, Jelačićeva Trga, Ilice do mitnice. Također 

je ograničeno kretanje Srbima i Židovima u Zagrebu između 9 na večer i 6 

ujutro. Srbima je moguće iz grada Zagreba izaći samo uz prethodno 

odobrenje mjesne redarstvene vlasti, koje se izdaje samo u važnim 

slučajevima.7

 Srbi su na taj način pretvoreni u građane drugog reda. 

Iseljavanje Srba iz Hrvatske 

Ideja o raseljavanju Srba s područja Nezavisne Države Hrvatske javila se 

odmah nakon uspostave NDH. Nijemci su već 6. svibnja održali u Grazu 

konferenciju o preseljenju 260000 Slovenaca s područja Donje Štajerske na 

područje Srbije. Tome se poslu trebalo pristupiti odmah. Nakon toga 

sastanka u Grazu održana su još dva sastanka u Beogradu polovicom 

svibnja. Međutim, nakon ta dva održana sastanka došlo je do naglog 

preokreta u njemačkim planovima. Tako je 4. lipnja u njemačkom 

poslanstvu održana konferencija na kojoj su prisustvovali s njemačke strane 

Siegfried Kasche, njemački opunomoćenik u Zagrebu, a sa strane NDH 

Slavko Kvaternik. Na sastanku je dogovoreno da se Slovenci iz Štajerske 

premjeste u NDH, a Srbi iz NDH u Srbiju u razdoblju od 4. lipnja do 31. 

listopada 1941. godine. Deportiranje je trebalo biti obavljeno u tri vala. Prvi 

val je trebao trajati od 7. lipnja do 5. srpnja, i u tom valu je trebalo biti 

preseljeno 5000 slovenskih intelektualaca iz Donje Štajerske direktno u 

Srbiju, izuzev katoličkih svećenika koji su trebali biti deportirani u NDH. Iz 

NDH su pak trebali biti deportirani u Srbiju pravoslavni svećenici zajedno s 

obiteljima. Iz Gorenjske je trebalo biti iseljeno oko 4000 intelektualaca uz 

isti postupak. U drugom valu, između 10. srpnja i 30. kolovoza trebalo je biti 

deportirano 25000 Slovenaca iz Slovenije u NDH, a NDH je trebala 

eportirati isto toliko Srba. U posljednjem valu (od 15. rujna do 31. 

listopada) trebalo je deportirati 65000 slovenskih seljaka s područja 

Gorenjske u NDH, a NDH je trebala iseliti isto toliko Srba u Srbiju, kao i 

30000 Srba kojima NDH ne priznaje status državljanstva.8

 Kako bi se 

dogovor mogao provesti, vlasti NDH su morale osnovati poseban ured za 

provedbu deportacija. Taj je ured osnovan 20. lipnja 1941. godine pod 

nazivom Odjel za preseljenje i naseljavanje pučanstva u sklopu Odjela za 

kolonizaciju. Međutim, tome je odjelu već nakon četiri dana promijenjeno 

ime u Državno ravnateljstvo za ponovu.9

 Na čelu Državnog ravnateljstva za 

ponovu nalazio se Josip Rožanković. Tomo Grgić je stavljen na čelo 

Srpskog odsjeka Državnog ravnateljstva za ponovu i on je dobio u zadatak 

da izvrši "iseljavanje Srba s područja NDH i sve poslove s tim radom 

skopčane".10 Uz njega su bili Milutin Jurčić, predstojnik ureda za iseljavanje, 

i Stjepan Vedrina, predstojnik ureda za useljavanje. Na čelo logora u 

Bjelovaru postavljen je pješački poručnik Stanko Ostojić,11 kojeg je kasnije 

zamijenio konjički satnik Dragutin Penava (Dizdar, 1990: 105), na čelu 

logora u Požegi bio je Ivan Stier, a na čelu logora u Capragu Ljubomir 

Sesseglia (Lisac, 1956: 125-145). Sastanak ravnatelja Državnog ravnateljstva 

za ponovu Josipa Rožankovića sa svim županima velikih župa uslijedio je 4. 

srpnja 1941. Na tome sastanku je županima objašnjeno kako treba postupati 

na lokalnom nivou (Goldstein, 2006: 599). 

Organizirana masovna prisilna iseljavanja Srba iz Hrvatske 

Početkom srpnja 1941. Državno ravnateljstvo za ponovu izdaje posebne 

upute kotarskim načelnicima o formiranju specijalnih ureda za iseljavanje u 

kotarskim središtima. Osim toga zadatak kotarskih načelnika bio je da 

odrede i pripreme mjesta tzv. sabirališta za prolazni boravak iseljenika. 

Ovdje su iseljenici provodili nekoliko dana u posebnim prostorijama, 

muškarci odvojeni od žena. U sabiralištu je moralo biti pitke vode i rasvjete 

te je morala biti osigurana liječnička služba. Hapšenja su se odvijala 

najčešće noću na temelju pismenih, telefonskih i telegrafskih naloga 

Državnog ravnateljstva za ponovu. Ona su vršena vrlo često uz teror ustaša 

koji su osobama koje su bile predviđene za iseljavanje oduzimali predmete i 

novac koji su oni namjeravali ponijeti sa sobom. Svaka uhapšena osoba 

mogla je ponijeti do 50 kilograma prtljage, a trebala se u trenutku hapšenja u 

roku od 30 minuta spremiti za put do sabirališta. Prilikom deportacije 

uhićenika iz sabirališta u logor trebalo ih je opskrbiti hranom (Milošević, 

1981: 142). 

Iseljavanja solunskih dobrovoljaca 

Solunski dobrovoljci suočili su se s prvim praktičnim problemima već 18. 

travnja 1941. kada je donesena Odredba o nekretninama tzv. dobrovoljaca. 

Tom je odredbom Pavelić proglasio dobrovoljačku zemlju, odnosno zemlju 

koja je podijeljena solunskim dobrovoljcima nakon Prvog svjetskog rata 

narodnom imovinom i oštećenim Srbima nije dao pravo na odštetu.12 Zemlju 

solunskih dobrovoljaca Poglavnik je odlučio "pokloniti hrvatskim 

seljacima", kako stoji u trećoj točki ove zakonske odredbe. Time je Pavelić 

podijelio Srbe u NDH na dvije skupine: prva skupina su bili Srbi koji su iz 

Srbije doselili nakon 1900, a drugu su skupinu predstavljali Srbi koji su u 

NDH bili nastanjeni od prije (Bartulin, 2007: 225). Sljedećeg dana izlazi 

članak u dnevniku Hrvatski narod "Ispravljena je jedna od najvećih 

nepravda" u kojem autor članka naziva dobrovoljačku zemlju "srpskom 

kolonijom" u Hrvatskoj. "Izmislili su pojam dobrovoljca koji ima pravo na 

zemlju. Kako su dobrovoljcima proglašeni isključivo Srbi, to će na taj način 

Srbi doći izključivo do te zemlje. Ustaški novinari ističu kako je 639733 

jutra podijeljeno agrarnom reformom Srbima kolonistima. Na području 

Vukovara podijeljeno je 62874 jutara plodne zemlje Srbima, a uslijed 

kolonizacije broj Hrvata u pojedinim kotarevima kao Našice, Slatina, 

Virovitica, Osijek, Vukovar, Donji Miholjac, Požega itd. relativno je znatno 

pao." Već je tada vidljivo što se sprema napraviti sa tom dobrovoljačkom 

zemljom. "A naši Međimurci, Zagorci, Hercegovci, Podravci, Dalmatinci

Gorani itd. neka muku muče u prenapučenim i neplodnim krajevima." Plan 

je, dakle, preseliti hrvatske seljake na nekadašnju dobrovoljačku zemlju. "To 

je životno pitanje hrvatskog naroda. Hrvatski seljaci tome doprinašaju time 

da se sele... Neka niču nova hrvatska ognjišta."13 Zakonskom odredbom o 

nekretninama tzv. dobrovoljaca izvlaštena je 8581 obitelj (4964 u Slavoniji i 

3617 u Srijemu) s 42905 osoba koje su bile nastanjene u 94 sela, a 

raspolagale su s 75001 jutrom zemlje. Bila je to odredba koja će omogućiti 

ustašama brojna nasilna preseljenja solunskih dobrovoljaca iz NDH u Srbiju. 

Veći broj srpskih naselja u istočnoj Slavoniji i zapadnom Srijemu bit će 

upravo na temelju toga zakona u lipnju 1941. masovno i nasilno iseljen. Prvi 

iseljenici iz NDH bili su solunski dobrovoljci iz Srijemske Mitrovice koji su 

u travnju prešli u Mačvu. Gradsko poglavarstvo u Rumi objavilo je 30. 

travnja da solunski doborovoljci i kolonisti moraju napustiti područje kotara 

Ruma. Dana 30. travnja iseljeno je selo Žarkovo nedaleko Putinaca, a u 

iseljavanju dobrovoljaca iz toga sela sudjelovala je i njemačka vojska. Tako 

su iseljene 103 obitelji. Prvi iseljenici koji su deportirani u Srbiju iz 

hrvatskog dijela NDH bili su seljaci iz kotara Osijek. Naime, njih osječki 

ustaše skupljaju već 10. lipnja. Tako Maksim Negovanović iz Divoša pokraj 

Osijeka kazuje: "Dana 10. VI. 1941. godine došli su ustaši i naoružani 

vojnici u selo Divoš na kamionima i sa mitraljezima te su sa kamiona sišli i 

naredili svima nama Srbima da se u roku za jedan sat upakujemo i spremimo 

da idemo i napustimo naše domove, u tome mi smo odmah počeli da se 

spremamo i nešto posteljni stvari smo uzeli..."14 Potom su uhapšeni pješice 

otišli do željezničke stanice u Vinkovcima, a odatle u Gunju, pa zatim u 

Bosnu i pješice od Brčkog preko Bijeljine do Drine. Slično je bilo i s ostalim 

kolonističkim naseljima u okolici Osijeka poput Čokadinaca,15 Livane i 

Briješća,16 Paulin Dvora,17 Ade,18 Palače, Silaša19 i Klise.20 Iz 

starosjedilačkih naselja poput Bijela Brda iseljavanja su bila pojedinačna, pa 

tako paroh Lav Dosejdel izjavljuje kako je od 2500 Srba tek 40 njih iseljeno 

u Srbiju,21 dok je iz Dalja iseljeno u lipnju stotinjak obitelji,22 iz Čepina

Organizirano masovno prisilno iseljavanje Srba iz Hrvatske 1941. godine 7

Milan Vujić, četkar iz Osijeka procjenjuje u prosincu 1941. u izbjeglištvu u 

Zaječaru da je iz Osijeka prisilno iseljeno između 120 i 140 Srba, ali da ih je 

znatno više izbjeglo pred ustaškim terorom svojevoljno (čak između 2000 i 

2500 Srba).25 Prvi iseljenici koji su deportirani u Srbiju s područja kotara 

Podravska Slatina bili su seljaci iz sela Ilmin Dvor.

26 Radilo se o solunskim 

dobrovoljcima koji su na virovitičko i slatinsko područje naseljeni nakon 

Prvog svjetskog rata. U kotaru Virovitica velik broj solunskih dobrovoljaca 

iseljen je 28. lipnja 1941, dakle prije posebnih uputa koje su dobili kotarski 

načelnici o formiranju ureda za iseljavanje u kotarskom središtu.27

Iseljavanja solunskih dobrovoljaca izvršena su i na području kotara Donji 

Miholjac odakle je u lipnju 1941. godine iseljeno najmanje 400 obitelji28 i iz 

okolice Đakova odakle je iseljeno oko 70 obitelji (Milošević 1981: 124-125). 

Samo iz mjesta Novi Hrkanovci iseljeno je u Mramorac, kotar Smederevska 

Palanka, 40 obitelji.29 Savo Lončar iz Viljeva pokraj Donjeg Miholjca dao je 

iskaz u Komesarijatu za izbeglice i preseljenike u Beogradu: "Na dan 14. VI. 

1941. godine oko 4 sati na veče ustaše su došle u naše selo, sakupili sve Srbe 

na jedno mesto, naredili da stoku ne smemo puštati na polje, pošto će sutra 

doći Komisija radi procene te stoke, a da mi pripremimo hrane za tri dana, 

jer ćemo uskoro preko Drine. Na dan 15. VI. 1941. godine ustaše su pošle od 

kuće do kuće, isterali nas iz naših kuća, natovarili u vagone, i preko Bosne 

prebacili u Srbiju. Ustaše nam nisu dale da ništa ponesemo od naših stvari, 

sem po neki mali zavežljaj sa odećom..."30 Specifičan se slučaj dogodio sa 

selom Kućanci nedaleko Donjeg Miholjca iz kojeg su ustaše, prema iskazu 

Svetozara Šijana, iselili i starosjedioce i doseljenike i odveli ih do 

željezničke stanice Polom. Sa željezničke stanice kućama su vratili sve 

starosjedioce, a koloniste su deportirali u Srbiju.31 Dakako, iseljavanja su 

provedena i na području kotareva Vukovar i Vinkovci gdje su postojala sela 

kolonizirana od strane solunskih dobrovoljaca, a odatle su solunski 

dobrovoljci pretežno prebacivani u sjeverozapadnu Srbiju, odnosno u 

Mačvu. Tako je samo iz naseobine kolonista Velika Mlaka u općini Antin 

iseljen 191 Srbin u Srbiju,32 a iseljevanja su poduzeta i iz kolonije Križevci 

nedaleko Markušice33 te iz Ludvinaca pokraj Bobote,34 Podrinja nedaleko 

Markušice (cca 180 osoba) i djelomično iz Markušice (oko 40-50 osoba),35

Iz okolice Vukovara iseljeno je djelomično i Borovo, odakle su krajem lipnja 

1941. ustaše iselili oko 30 obitelji.36 Iseljena su i pojedina kolonistička sela u 

kotaru Našice kao selo Bijela Loza, odakle je iseljeno oko 50 obitelji, i selo 

Vučkovac, odakle se iselilo između 25 i 30 obitelji. Interesantan je podatak 

da ni Kotarska oblast u Našicama ne zna kamo su iseljeni stanovnici ta dva 

sela.37 Iz okolice Našica iseljena su i kolonistička sela Ličko Novo Selo, gdje 

je bilo oko 50 kuća, Gavrilovac, Teodorovac i Brezik, svako sa po 35 do 40 

domova.38 Iz Gavrilovca su Srbi iseljeni 24. lipnja 1941. Radilo se pretežno 

o Srbima kolonistima, ali budući da je u selu bilo i starosjedilaca, i oni su 

zajedno s kolonistima iseljeni.39 I iz sela Obradovci nedaleko Orahovice tih 

je lipanjskih dana iseljeno oko 200 Srba kolonista. Za razliku od Srba u 

Gavrilovcu, Srbi starosjedioci u Obradovcima nisu dirani.40 Ponekad nije 

jasno po kojem su ključu vršena ta prva iseljavanja. Tako je iz mjesta Sušine 

u kotaru Našice iseljeno svega pet obitelji u selo Dazdarevo u kotaru 

Bijeljina, dakle ne izvan NDH. Ni iseljenicima iz Sušina nije jasno zašto su 

baš oni iseljeni 24. lipnja i nisu sigurni da li su iseljeni po instanci državne 

vlasti ili samovoljom lokalnih ustaša.41 Iseljavanja solunskih dobrovoljaca iz 

slavonskih kotara Virovitica, Slatina, Đakovo, Osijek, Valpovo, Našice, 

Požega, Donji Miholjac i Vukovar vršena su preko Gunje. Iz Gunje su 

preseljenici prebacivani u Brčko, a potom u Bijeljinu. Navodno ih je ondje 

bilo do sredine srpnja smješteno najmanje 20000 od čega ih je između 10800 

i 12960 preseljeno preko vinkovačkog željezničkog čvorišta (Karakaš 

Obradov, 2011: 818). Ukupan broj iseljenih solunskih dobrovoljaca kretao se

Share this post


Link to post
području Tuzle, jer su njemačke vlasti u Srbiji prigovorile zbog velikog 

broja iseljenika. 

Osim iz slavonskih kotareva, preseljenja Srba izvršena su na području kotara 

Korenica iz okolice Plitvičkih jezera. Tamošnji Srbi odvedeni su u Drvar, ali 

se znatan broj njih ubrzo vratio u Liku u okolicu Vrhovina uz dopuštenje 

kotarskih vlasti iz Drvara.42 Iz kotara Donji Lapac iseljavanje je trebalo biti 

provedeno 8. lipnja 1941, ali ono nije uspjelo jer se narod sklonio u šume 

(Karakaš Obradov, 2011: 817). Međutim, problem kod ovih iseljavanja jest 

taj što ona nisu bila vrlo često popraćena dokumentacijom, pa je ove 

migracije najčešće teško pratiti. Naime, o njima doznajemo tek posredno 

preko broja ispražnjenih srpskih kuća ili imanja za koje je zainteresirano 

Državno ravnateljstvo za ponovu ili putem iskaza samih preseljenika 

Komesarijatu za izbeglice i preseljenike. Da je bilo mnogo primjera 

uzimanja vlasti u svoje ruke, vidljivo je iz očajnog telegrama obitelji 

Milanković iz Dalja koji mole Poglavnika da ih spasi od iseljavanja i 

napuštanja njihove kuće i imetka vrijednog tri milijuna dinara krajem lipnja 

1941.43 Ovdje se očito radi o tome da su općinske vlasti samoinicijativno 

poduzele iseljavanja Srba iz Dalja. Ipak, državne vlasti nisu, sasvim sigurno, 

imale ništa protiv toga. 

Iseljavanja pravoslavnih svećenika i istaknutih Srba 

Gotovo istovremeno s iseljavanjem solunskih dobrovoljaca iz slavonskih 

sela, u čitavoj su NDH hapšeni pravoslavni svećenici. Uhićenja pravoslavnih 

svećenika imala su višestruku funkciju. Naime, tim uhićenjima davalo se 

ostalim Srbima do znanja da je ustaška država zauzela vrlo oštar stav prema 

pravoslavnoj vjeri kao stranom elementu u NDH. O tome su ustaški 

dužnosnici u više navrata javno govorili na velikim skupštinama koje su 

održavane diljem NDH. Osim toga, ustaše su hapšenjem pravoslavnog 

svećenstva ostavljali veliki broj srpskih sela bez najuglednijih, 

najškolovanijih i vrlo često i najbogatijih stanovnika. Uklanjanjem 

pravoslavnog svećenstva ustaše su mogli lakše natjerati ostale Srbe da 

prijeđu na rimokatoličku vjeroispovijest. Nemali broj puta uz njih su 

iseljavani i trgovci, obrtnici ili politički aktivni Srbi. Prije iseljavanja 

izrađeni su također popisi pravoslavnih svećenika. Popis za kotar Bjelovar 

otkriva kako su dva svećenika bila na posebno lošem glasu. Radilo se 

bjelovarskom kateheti Nikoli Banu44 koji se isticao progonom hrvatske djece 

i bjelovarskom parohu čija su se djeca istaknula "komunističkom pro

midžbom".45 Većina iseljavanja pravoslavnih svećenika i ostalih istaknutih 

pojedinaca s područja NDH vršena su preko logora u Sisku (Capragu). 

Prema ustaškim evidencijama, s područja NDH iseljeno je 327 pravoslavnih 

svećenika preko logora za iseljenike (preko logora u Capragu ili preko 

logora u Požegi).46 U čitavoj NDH iseljavanja pravoslavnih svećenika 

uglavnom su obavljena u prvoj polovici srpnja 1941, a manji broj njih 

obavljen je početkom kolovoza 1941. Iz iskaza koje su preseljeni svećenici 

davali u Komesarijatu za izbeglice i preseljenike u Beogradu vidljivo je na 

koji način su pojedinci hapšeni i u kakvim se to okolnostima dešavalo. Paroh 

iz Kirina nedaleko Vrginmosta Manojlo Krga u Komesarijatu za izbeglice 

daje izjavu o okolnostima hapšenja: "....Kada sam došao u stan pred stanom 

sam našao kamion sa šest ustaša i dva žandarma. Pred stanom me žandarmi 

lišavaju slobode i naređuju, da se u roku od dvadeset minuta spremim i da sa 

porodicom napustim stan. U roku od tih dvadeset minuta uspeo sam da 

uzmem samo ono što mi je bilo najpotrebnije. Točno u 14 časova napustio 

sam zajedno sa porodicom stan. U prisustvu mome stan je zapečaćen i na 

njemu je napisano da je isti svojina Nezavisne Države Hrvatske. Crkva, 

hram Svetog Apostola Petra, također je zapečaćen. Postavljen je seoski 

starešina da pod ličnom i pod pretnjom smrtne kazne ima da očuva, sve do 

daljnjeg naređenja, crkvu i stan. Seli smo zatim u kamion i krenuli za Glinu. 

Usput su u kamion ukrcali i još šest sveštenika, mojih suseda. U 10 časova 

uveče stigli smo u Glinu. Tu su nas zatvorili u hotel Kasinu, nad nama 

izvršili pretres i pregledali stvari. Sutradan u 14 časova krenuli smo za 

Caprag gde je bio iseljenički logor. U Capragu prilikom pregleda sve su nam 

oduzeli: i životne namirnice, i novac i zlatninu i srebrninu, pa čak i posteljne 

stvari."47 Međutim, jedan veliki broj svećenika stigao je pobjeći prije negoli 

su uhapšeni.48 To je bio slučaj posebno s onima koji su se isticali svojom 

političkom opredjeljenošću prije Drugog svjetskog rata, te sa onima koji su 

imali prijateljske veze s lokalnim Hrvatima, ponekad i sa činovnicima u 

općinskoj ili kotarskoj upravi. Bježali su i oni na čijem su se teritoriju 

dogodili zločini, pa su mogli lako pretpostaviti da bi i njih mogla zadesiti 

slična sudbina. Iz iskaza koje su parosi davali Komisiji za izbeglice i 

preseljenike u Beogradu vidljivo je da je jedan broj paroha umakao ustašama 

prije hapšenja bez svoje obitelji, pa su obitelji, najčešće nekoliko dana nakon

bijega dotičnog svećenika, dolazile također u Srbiju formalno iseljene preko 

Državog ravnateljstva za ponovu. Prema sljedećoj tablici moguće je vidjeti 

koliko je bilo organizirano iseljenih pravoslavnih svećenika iz pojedinog 

kotara. Dakle, u tablici nisu pobrojeni svećenici koji su pobjegli Srbiju na 

druge načine, već samo oni koji su preseljeni preko logora u Capragu ili 

Požegi.49 Iz ovog popisa vidljivo je da je u Srbiju s područja hrvatskog dijela 

NDH preseljeno najmanje 104 svećenika, kaluđera, kateheta i crkvenih 

činovnika. Unutar spomenute brojke od 327 preseljenih svećenika, vrlo je 

vjerojatno da se nalaze i brojni svećenici koji su sami iselili, a koji su 

pribrojani ovoj brojci. 

Tablica 1. 

Organizirano iseljeni pravoslavni svećenici. Područje hrvatskog dijela NDH, 1941.

Kotar Broj organizirano iseljenih pravoslavnih svećenika Datum odvođenja 

u iseljenički logor 

Bjelovar Severin (Tomo Preradović), Novoseljani (Bogdan 

Šumonja), Velika Pisanica (Petar Tomić, Danilo 

Manojlović), Srijedska (Nikola Latković), Narta 

(Jovan Sedranac), Bjelovar (Petar Bosanac, Nikola 

Milojević) (2X), Gornje Sredice (Dušan Kašić) 

9 svećenika 

11. srpnja 1941. 

Brod Klokočevik (Andrija Doić), Novo Topolje 

(Aleksandar Dobrović), Slavonski Kobaš (Milan 

Umljenović), Brod (Ljubomir Teodorović), Stari 

Slatinik (Nikola Aleksić)) 

5 svećenika 

11. – 14. srpnja 1941. 

Čazma Lipovčani (Samojlo Vračević) 

1 svećenik (preko logora u Požegi) 

20. kolovoza 1941. 

Daruvar Brestovac (Dušan Subanović), Doljani (Dimitrije 

Glumbić), Uljanik (Jovan Balić), Pakra (2X) 

(Venjamin Vukomanović, Zailac Jefrem), Daruvar 

(2X) (Antonije Osmec, Miloš Cvetojević) 

5 svećenika i 2 kaluđera 

11. srpnja 1941. 

Donji 

Miholjac 

Kapelna (Dušan Zavišić) 

1 svećenik 

24. srpnja 1941. 

Dvor Brđani Zrinski (Branko Vignjević) 

1 svećenik (preko logora u Požegi) 

21. srpnja 1941. 

Đakovo Paučje (Jovan Zec), Veliko Nabrđe (Marko Vitas) 

2 svećenika (preko logora u Požegi) 

4. i 5. kolovoza 1941. 

Garešnica Veliko Vukovje (Stevan Gvozdić), Veliki Pašijan 

(Joakim Babić), Stupovača (Milivoj Stepanov) 

3 svećenika 

13. srpnja 1941. 

Kotar Broj organizirano iseljenih pravoslavnih svećenika Datum odvođenja 

u iseljenički logor 

Glina Buzeta (Vladimir Bubalo) 1 svećenik 11. srpnja 1941. 

Grubišno 

Polje 

Grubišno Polje (2X) (Jovan Marković; Aleksandar 

Dobrović,), Mali Grđevac (Ratko Dobrota), Veliki 

Grđevac (Jovan Milić) 

4 svećenika 

12. srpnja 1941. 

Hrvatska 

Kostajnica 

Dubica (Stojan Savić) 

1 svećenik 

15. srpnja 1941. 

Ilok Mohovo (Paunković Damaskin), Ćerević (Popović 

Dušan), Erdevik (Popović Zlatoje – sam iselio), 

Banoštar (Popović Mihajlo), Susek (Sapundžić 

Milutin), Bingula (Lazić Mihajlo) 

6 svećenika 

13. srpnja 1941. 

Karlovac Karlovac (3X) (Mihajlo Medaković, Milan 

Radeka, Stevan Božičković) 

2 svećenika i 1 kateheta 

12. srpnja, 14. srpnja 

i 14. kolovoza 1941. 

Koprivnica Plavšinac (Dimitrije Joka), Veliki Poganac 

(Milorad Čoporda), Velika Mučna (Stevan 

Vukavić), Lepavina (3X) (Joakim Pavlica, Dositej 

Stojanović, Simeon Sakulj) 

3 svećenika i 3 kaluđera 

14. srpnja 1941. 

Križevci Rovišće (Vračarević Jovo), Križevci (Vitas Božo) 

2 svećenika 

11. srpnja 1941. 

Ludbreg Čukovec (Teodor Zimovnov – sam izbjegao) 

1 svećenik 

11. srpnja 1941. 

Našice Obradovci (Ilinčić Mitrofan) 1 svećenik 11. srpnja 1941. 

Nova 

Gradiška 

Nova Gradiška (Buzadžić Platon, Dimić Milan, 

Vojvodić Milivoj) (3X), Ratkovac (Milan Balić), 

Okučani (Vasilije Ercegovac – preko logora u 

Požegi preseljen 9. kolovoza) 

4 svećenika i 1 kateheta 

13. srpnja 1941. 

Novska Uštica-Jasenovac (Jakovljev Andrej) 1 svećenik 12. srpnja 1941. 

Ogulin Plaški (2X) (Obradović Dositej, Pejnović Iso) 

Gomirje (Dazgić Nektarije, Lapčević Dušan) (2X) 

2 svećenika i 2 kaluđera 

14. srpnja 1941. 

Osijek Osijek (2X) (Nikolić Jovan, Stojanović Gavrilo), 

Dalj (Mijatović Milorad), Tenje (Jelovac Dušan), 

Čepin (Mišković Lazar), Erdut (Petković 

Joanikije) 

5 svećenika i 1 kateheta 

12. srpnja 1941. i 17. 

kolovoza 1941. 

Kotar Broj organizirano iseljenih pravoslavnih svećenika Datum odvođenja 

u iseljenički logor 

Pakrac Pakrac (5X) (Bogić Tanasije – izbjegao sam (?), 

Bosanac Boško, Ilić Jefto, Marovac Apolinarij, 

Stanojević Jovan - izbjegao sam (?), Grahovljani 

(Jović Nikodim) 

6 svećenika 

13. srpnja 1941. 

Petrinja Petrinja (2X) (Pajić Rodoljub, Šakić Nikola) 

Blinja (Navala Mile), Staro Selo (Abramović 

Stevan - preko logora Požega) 

4 paroha i 1 kateheta 

10. srpnja 1941. i 6. 

kolovoza 1941. 

Podravska 

Slatina 

Medinci (Dovganić Vaso), Lisičine (Ugrinić 

Nedjeljko), Voćin (Vidanović Marko), Gornji 

Miholjac (Radivojević Miladin), Smude 

(Stanivuković Mihajlo) 

5 svećenika 

15. srpnja 1941. 

Požega Sloboština (Stevan Budisavljević) 

1 svećenik (preko logora u Požegi) 

4. kolovoza 1941. 

Vinkovci Vinkovci (Šušić Konstantin) 1 svećenik 11. srpnja 1941. 

Virovitica Suhopoljska Borova (Marković Aleksa), Klisa 

(Marković Đorđe)) 

2 svećenika 

11. srpnja 1941. 

Vrginmost Vrginmost (Deanović Dušan), Čemernica (Lazić 

Mane), Slavsko Polje (2X) (Đurić Marko, 

Samardžija Pero), Kirin (Krga Manojlo), Perna 

(Diklić Bogdan) i Bović (Ivančević Vladimir) 

6 svećenika i 1 teolog 

11. srpnja 1941. 

Vukovar Vukovar (3X) (Rozobarić Jovan, Šijaković Jovan, 

Trivo Bugarski), Markušica (Krunić Stevan), 

Negoslavci (Ostojić Petar), Bršadin (Radivojević 

Nikola) 

5 svećenika i 1 kateheta 

15. srpnja 1941. i 27. 

kolovoza 1941. 

Zagreb Zagreb (Simeunović Nikola, Vitković Dimitrije – 

sam iselio) 

1 svećenik i 1 predsjednik crkvenog suda 

5. srpnja 1941. i 21. 

kolovoza 1941. 

Kao što je iz tablice vidljivo, hapšenja svećenika na području hrvatskog 

dijela NDH odvijala su se uglavnom u srpnju 1941, a hapšeni su svećenici u 

području sjeverne Hrvatske. Dakle s područja Dalmacije i Like pravoslavni 

svećenici nisu transportirani u Srbiju. Razlog tome vrlo vjerojatno leži u 

činjenici što je to podučje već tada bilo ili pod talijanskom upravom ili što su 

na tome području ustaše planirali na drugi način (likvidacijom) riješiti 

"srpski problem". Najopsežnija hapšenja svećenika provedena su u kraju koji 

je bio u to vrijeme najmirniji i gdje pravoslavni Srbi nisu ni pomišljali da bi

se suprotstavili novouspostavljenom režimu. Tako je iz bjelovarskog kotara 

iseljeno čak 9 svećenika, a iz kotara Daruvar sedam svećenika. S područja 

Gline iseljen je organizirano tek jedan svećenik, dok su ostali pobjegli prije 

iseljavanja.50 Jedan dio svećenika je pušten iz logora u Capragu. Radilo se o 

svećenicima koji su po nacionalnosti bili Ukrajinci, Makedonci, Crnogorci 

ili Rusi. Naime, već početkom kolovoza 1941. uslijedila je uputa prema 

kojoj se od hapšenja, deportiranja i gubljenja posla izuzimaju žitelji 

rumunjskog, makedonskog (bugarskog), ruskog i ukrajinskog podrijetla, kao 

i oni Crnogorci koji se nisu ogriješili o interese hrvatskog naroda... 51 I prije 

izdavanja te upute pušteni su iz logora u Capragu svećenici koji su pripadali 

tim nacijama. Kao dobar primjer može poslužiti kotar Grubišno Polje gdje su 

od šest uhapšenih svećenika dva bili Crnogorci, a jedan Rus. Čini se da je 

Anatolije Paradijev, paroh iz Turčević Sela, pušten na slobodu, budući da je 

po nacionalnosti bio Rus, te da mu je oduzeta imovina vraćena.52 Pušteni su i 

parosi Petar Samardžić iz Velike Barne i Petar Bulajić iz Velike Peratovice 

budući da su bili Crnogorci. Oni su odmah podnijeli molbe za iseljenje u 

Crnu Goru.53 Sličan je slučaj bio i s parohom iz Salnika, iz kotara Križevci, 

također Rusom, koji je 24 sata po hapšenju pušten iz logora u Capragu. 

Pravoslavni svećenik iz Lovske u kotaru Pakrac, Petar Popov, podrijetlom 

Rus, nije ni hapšen, baš kao ni Andrija Rajčević, pravoslavni svećenik 

podrijetlom Crnogorac iz Čaglića, koji je najavio iseljenje Kotarskoj oblasti 

u Pakracu.54 Primjera je bilo još. 

Nakon iseljavanja pravoslavnih svećenika pravoslavne su crkve zapečaćene, 

a njihova je imovina konfiscirana u korist države.55

Nakon pohapšenih pravoslavnih svećenika i deportiranih obitelji solunskih 

dobrovoljaca na red su došli trgovci, posjednici, istaknuti seljaci, učitelji, 

obrtnici i gostioničari. Preseljavanja su trebala započeti sistematičnim 

pripremama. Tako je Državno ravnateljstvo za ponovu zatražilo od 

Ekonomskog instituta popise stanovništva po vjeroispovijesti iz 1931. za sve 

kotareve, a potom su tražili od svih kotarskih predstojnika da im pošalju

popise državnih i samostalnih službenika te umirovljenika za područje 

pojedinog kotara. Tako su popisani svi liječnici i odvjetnici grčko-istočne 

vjere izvan Zagreba. Takvih je među odvjetnicima (barem evidentiranih na 

popisu Državnog ravnateljstva za ponovu) bilo 75 (od toga na području 

današnje Hrvatske 53).56 Za ljekarnike Državno ravnateljstvo za ponovu 

dobilo je podatke od Ljekarničke komore. Tako je od ukupno 342 ljekarnika 

učlanjena u Ljekarničku komoru njih 39 bilo Srba. Većina njih imala je svoje 

ljekarne u Srijemu i na području Bosne i Hercegovine.

57 Prema popisu 

liječnika 88 je liječnika pravoslavaca (što izvan Zagreba, što u Zagrebu).58

Popisi nisu rađeni samo na državnom nivou, već i na lokalnim nivoima. 

Tako su pojedine kotarske oblasti dostavljale popise nepoćudnih. Nadobudni 

povjerenik za kotareve Ilok i Šid dostavlja Državnom ravnateljstvu za 

ponovu brojčani popis opasnih i nepoćudnih pojedinaca i obitelji s područja 

ova dva kotara. Radilo je o ukupno 262 obitelji.59 Popisi državnih službenika 

grčko istočne vjere sačuvani su za područje kotareva Vukovar, Vinkovci, 

Slunj, Varaždin, Karlovac60 i Slavonski Brod.61 Takvi su popisi omogućivali 

lakše detektiranje onih koje treba uhapsiti. Uostalom, postojali su i posebni 

popisi koji su sadržavali sve one koje je trebalo momentano uhapsiti. Takvih 

popisa nije sačuvano mnogo, ali su znak da su oni egzistirali na području 

čitave NDH, a ne samo u kotarskim oblastima za koja su sačuvani.62 Jedan 

dio uhapšenih odveden je u logore (u početku u Jadovno, kasnije u 

Jasenovac), a drugi su bili predviđeni za iseljavanje. Neki od njih sami su 

iselili, dok su drugi bili organizirano preseljeni u transportima preko logora u 

Bjelovaru, Požegi i Sisku (Capragu). 

Masovna iseljenja Srba iz Hrvatske 

Za istraživanje teme masovnih iseljavanja Srba iz Hrvatske nije dovoljno 

samo ustanoviti broj iseljenih iz pojedinog kotara, već je važno da se 

ustanove i okolnosti u kojima su vršena preseljenja i iseljenja. 

Masovna organizirana iseljavanja Srba iz NDH započela su u srpnju 1941. 

Prvi na redu bio je grad Zagreb, u kojem su pravoslavni u prijeratnom

periodu činili značajnu vjersku manjinu. Prema popisu iz 1931. u gradu 

Zagrebu pravoslavnih je bilo 13279, od čega su veliku većinu sasvim 

sigurno činili Srbi. Konkretne mjere za iseljavanje srpskog stanovništva iz 

Zagreba neposredno nakon proglašenja NDH, poslužile su ustašama kao 

uzor za dalji rad. Redarstveno ravnateljstvo je naredbom od 7. svibnja 1941. 

zapovjedilo iseljavanje svih Židova i Srba iz sjevernih dijelova grada 

Zagreba.63 Tako je jedan dio Srba iseljen iz boljih dijelova grada u 

siromašnije dijelove južno od pruge (Goldstein, 2008: 142-143). Dakako, 

radilo se o stanovima za koje su bili zainteresirani ustaški funkcionari, dok 

su ostali stanovi i kuće iseljeni nakon deportacije Srba iz Zagreba u logor 

Sisak ili direktno u Srbiju. Ustaške su vlasti preko Državnog ravnateljstva za 

ponovu popisivale Srbe u Zagrebu. Sasvim je očito da su postojali 

poimenični popisi svih Srba u Zagrebu budući da su hapšenja koja će 

slijediti izvedena vrlo precizno i ciljano. Tako su na primjer posebno 

popisani liječnici Srbi, kojih je u Zagrebu bilo četrdeset i jedan, a njihove 

kuće i ordinacije uglavnom su bile smještene na atraktivnim lokacijama 

(Svačićev trg 13, Mesnička 7, Tomislavov Trg 20, Trenkova 7, Preobraženska 

2, Bogovićeva 2, Mihanovićeva 3, Gundulićeva 36....).64 Slično je popisano i 

16 odvjetnika koji su "grčko-istočne vjere". Popisani su i svi trgovci, 

industrijalci, trgovački zastupnici, bankari, apotekari i obrtnici, njih 94. Uz 

njih stoje informacije na kojim adresama im se nalaze radnje, stanovi, da li 

imaju posjede, kojim se obrtom bave, da li posjeduju dionice, da li su 

članovi zadružnog osiguranja (da li posjeduju životno osiguranje ili 

osiguranje nekretnina), kolika je vrijednost inventara njihove radionice i 

kolika je ukupna vrijednost njihove imovine. Iz popisa je vidljivo da su 

informacije o pojedincima pažljivo prikupljene i da se uglavnom radi o 

bogatim pojedincima za čiju su imovinu, sasvim očito, ustaške vlasti imale 

interes.65 Usko vezano uz popisivanje Srba u Zagrebu bilo je i otpuštanje 

Srba iz državnih službi. Naime, već 10. svibnja 1941. izdana je naredba 

Ministarstva unutrašnjih poslova NDH u kojoj se navodi da se iz službe 

moraju otpustiti svi Srbi iz Srbije i Crnogorci. Od ostalih Srba trebalo je 

otpustiti one koji su se isticali svojim radom protiv interesa hrvatskog 

naroda. Jedan je dio Srba i dalje zadržan na svojim radnim mjestima, ali više 

nisu mogli ostati na vodećim položajima. U Zagrebu je velik broj Srba bio 

zaposlen na željeznicama. Veći broj njih, budući da su bili u najvećem 

postotku Srbi iz Srbije, bili su otpušteni (Milošević, 1981: 131.). 

Nakon ovih odredbi i spomenutih sastanaka na kojima je dogovoreno 

preseljavanje srpskog stanovništva iz NDH u Srbiju, prvi na redu bili su Srbi

u Zagrebu. Tako su prva iseljavanja Srba iz Zagreba poduzeta 5. srpnja 

1941. U prvom je transportu iz Zagreba iseljena 261 osoba. U drugom 

transportu, koji je poduzet 11. srpnja iz Zagreba je iseljeno 80 osoba, a u 

trećem, koji je uslijedio 15. srpnja 1941. iz Zagreba je iseljeno 375 osoba. 

Prva dva transporta iseljena su direktno u Srbiju, a treći je iseljen preko 

logora u Capragu. Poimenični popis iseljenih pokazuje da je od 375 osoba 

iseljenih iz Zagreba u Caprag, njih 343 transportirano u Srbiju dok su ostali 

pušteni svojim kućama. Najčešći razlog puštanja bio je prijelaz na 

rimokatoličku vjeroispovijest, ali se iza toga vrlo često krilo prijateljstvo s 

utjecajnim osobama iz vlasti ili potkupljivost ustaških činovnika. 

Sljedeća preseljenja na području NDH izvršena su na području Banije, iz 

kotara Petrinja. Prema spisku koji je izradilo Državno ravnateljstvo za 

ponovu s područja Petrinje preko logora u Capragu iseljene su 793 osobe i to 

iz naselja Petrinja, Nebojan, Blinja, Glinska Poljana, Moštanica, Petkovac, 

Gora, Slana, Strašnik, Staro Selo, Mlinoga, Sunja, Velika Gradusa, Drljače, 

Blinjski Kut, Bestrma, Mađari, Četvrtkovac, Jabukovac, Petrinjci, Cepeliš, 

Kinjačka, Vukoševac i Radonja Luka.66 Čini se, prema dostupnim dokumentima, da su prva hapšenja, nakon uhićenja pravoslavnih svećenika, na 

području Petrinje započela 13. srpnja 1941. Toga su dana u samoj Petrinji 

uhapšene 73 osobe, uglavnom boljestojećeg imovnog stanja, ako je suditi po 

njihovim zanimanjima. Sljedećeg dana uslijedilo je hapšenje na području 

Blinje. 14. srpnja u logor u Capragu sprovedene su 53 osobe, a iz njihovih 

generalija vidljivo je da su uhapšeni zaposleni pojedinci, istaknuti obrtnici 

(mlinari, trgovci), učitelji i bogatiji seljaci te njiihove obitelji. Istoga dana 

pohapšeni su i Srbi na području općine Gora, njih 117. Uz njih, uhapšeno je i 

pet pojedinaca koji su imali prebivalište izvan nabrojenih općina, a koji su 

podrijetlom bili iz kotara Petrinje.67 Dakle, u dva dana uhapšeno je i 

sprovedeno u logor u Caprag 238 ljudi. Vidljivo je da su hapšeni Srbi s 

područja općine Jabukovac te općina Sunja, Gradusa, Blinja i Petrinja. Vrlo 

je vjerojatno da je sljedećih dana izvršeno hapšenje na području istih ovih 

općina te da su uhićenici sprovedeni u logor u Capragu, a odande 1. 

kolovoza, koliko je vidljivo iz raspoloživih dokumenata, u logor Požega, 

odakle su odvedeni u Srbiju. Na području ostalih banijskih kotareva (Dvor, 

Glina, Vrginmost i Kostajnica) nije bilo organiziranih masovnih iseljavanja, 

već samo pojedinačnih odlazaka (što legalnih uz propusnicu, što ilegalnih 

bez propusnice), što je vjerojatno uzrokovano ranim ustankom na području 

Banije. Prema poimeničnom popisu iseljenika iz kotara Petrinja vidljivo je 

da ih je iz Petrinje i okolice iseljeno 817. S područja Siska iseljeno je bilo 

preko logora u Capragu 1. kolovoza 17 osoba, 4. kolovoza 25 osoba, 7

kolovoza 66 osoba (uglavnom iz Pokupskog Palanjka i Siska), 10. kolovoza 

29 osoba i 25. kolovoza 2 osobe.68 Preko logora u Požegi iseljena su 4 

čovjeka 6. kolovoza.69

Na području kotara Grubišno Polje, gdje je ustaški teror započeo najranije, 

odnosno već 26. travnja 1941. hapšenjem oko 560 Srba iz Grubišnog Polja i 

okolice i odvođenjem uhapšenika prvo u logor Danicu, a potom na Jadovno, 

odakle se nitko nije vratio, iseljavanja su poduzeta između 4. kolovoza i 12. 

kolovoza. Samo u prva dva dana hapšenja, dakle 4. i 5. kolovoza 1941. 

godine, u logor u Bjelovaru su sprovedene 282 osobe iz Malih Zdenaca, 

Grubišnog Polja, Orlovca i Poljana.70 Prema transportnim listama pristiglih u 

logor u Bjelovaru vidljivo je da su 6. i 7. kolovoza u logor primljene 594 

osobe iz Male Jasenovače, Rašenice, Velike Peratovice, Male Barne, Male 

Peratovice, Rastovca, Trojeglave i Brzaje.71 Dana 7. kolovoza primljeno je 

još 284 ljudi iz Malog Grđevca, Zrinske i Gornje Kovačice.72 Sljedećeg dana, 

8. kolovoza, u logor je dopremljeno 356 osoba iz Velikog Grđevca, Pavlovca 

i Donje Kovačice, a 9. kolovoza 475 seljaka iz Grubišnog polja, Velike 

Barne, Sibenika, Cremušine i Topolovice.73 U logor Bjelovar je još 15. 

kolovoza primljeno 14 iseljenika, od čega će ih svega troje biti deportirano u 

Srbiju.74 Deportacije Grubišnopoljaca iz Bjelovara za Zemun uslijedile su 8. 

kolovoza (3 osobe)75, 11. kolovoza (354 osobe)76, 14. kolovoza (463 osobe),77

17. kolovoza (171 osoba)78 i 20. kolovoza (296 osoba)79. Dana 22. rujna u 

logoru u Bjelovaru nalazilo se svega 5 osoba s područja kotara Grubišno 

Polje. Dakle, prema svemu sudeći iz kotara Grubišno Polje u logor u 

Bjelovaru transportirana je 2005 osoba, a iz logora je u Srbiju, prema 

popisinim listama iz logora Bjelovar iseljeno 1287 ljudi. Neki su, dakako, 

pušteni kućama. Ostatak je iseljen preko logora u Capragu i logora u Požegi. 

Iz logora u Capragu iseljeno je 13. kolovoza iz kotara Grubišno Polje 549 

osoba, 16. kolovoza 113 osoba, 19. kolovoza 312, 22. kolovoza 20 osoba, a 

25. kolovoza jedna osoba.80 Preko logora u Capragu iseljene su još 84 osobe

s područja kotara Grubišno Polje koje su dopremljene 11. kolovoza iz logora 

u Bjelovaru.81 Dana 13. kolovoza iz kotara Grubišno Polje dopremljeno je u 

logor Požegu 350 osoba uglavnom iz sela Velika Dapčevica, Lončarica, 

Grubišno Polje, Donja Rašenica, Gornja Rašenica, Jasenaš i Orlovac, a 14. 

kolovoza dopremljene su još 4 osobe. Prema evidenciji logora u Požegi 18. 

kolovoza 274 osobe iz kotara Grubišno Polje otpremljene su u Srbiju iz 

logora Požega, a 24. kolovoza još 74 osobe.82

Popis koji je napravljen prilikom iseljavanja Srba s područja kotara Grubišno 

Polje otkriva činjenicu da je samo iz tog kotara iseljeno 585 obitelji s 2486 

članova.83 Prema evidenciji Državnog ravnateljstva za ponovu iz kotara 

Grubišno Polje iseljeno je do 3. rujna 1941. sveukupno 2526 osoba, što je 

daleko najveći broj iseljenika uopće iseljen s područja nekog kotara preko 

sabirnih logora.84 Spomenuti popis od 585 obitelji s poimeničnim popisom 

kućegospodara ili kućegospodarica pojedine obitelji otkriva kako je 

iseljavanje izvršeno iz 32 naselja kotara Grubišno Polje, a kako je najviše 

osoba iseljeno iz naselja Velika Barna (239) i Grubišnog Polja (220), a 

najmanje iz Ivanovog Sela (6) i Poljana (2). Prema poimeničnom popisu 

iseljenika s područja kotara Grubišno Polje je iseljeno 2721 osoba. 

Iz kotara Bjelovar iseljavanja su, uz ona na području kotara Grubišno Polje i 

iz Banje Luke bila najmasovnija. Između 12. i 16. srpnja 1941. iz ovog je 

kotara u logor Bjelovar prebačeno 1162 ljudi.85 Tijekom kolovoza 1941. 

iseljeno je iz NDH iz kotara Bjelovar 2039 osoba. U prvom transportu 2. 

kolovoza 1941. iseljeno je 505 osoba iz kotara Bjelovar (pretežno iz općina 

Predavac, Bjelovar, Velika Pisanica i Kapela).86 Istovremeno tijekom 1. i 2. 

kolovoza uhapšeno je 578 osoba s područja općine Severin.87 Dana 5. kolovoza poduzeto je iseljavanje iz logora Bjelovar, također Srba iz kotara 

Bjelovar, njih 495 (uglavnom iz općina Bjelovar, Velika Pisanica, Kapela, 

Veliko Trojstvo i Predavac). Dana 8. kolovoza 513 Srba iz kotara Bjelovar 

(općine Severin i Bjelovar) otpremljeno je u Srbiju,

88 a dana 11. kolovoza ih 

je 37 tranportirano u Caprag i odande u Srbiju.89 Preko logora u Capragu

iseljeno je još 12 osoba 13. kolovoza, a prije toga 34 osobe 1. i 10. kolovoza 

(radilo se o svećenicima i članovima njihovih obitelji).90 8. kolovoza je pristiglo u logor u Bjelovaru 204 osoba, pretežno iz općina Bjelovar i Ivanska,91

a 15. kolovoza 209 iz okolice Bjelovara i Narte.92 Dana 14. kolovoza iseljeno je 42 osoba iz okolice Narte preko logora u Bjelovaru.

93 Dopremljeni su 

iseljeni preko logora u Bjelovaru 17. kolovoza 1941, i to njih 330 iz kotara 

Bjelovar.94 20. kolovoza iseljena je 71 osoba iz kotara Bjelovar preko logora 

u Bjelovaru.95

Prva masovna iseljavanja s područja Moslavine započela su početkom 

kolovoza 1941. Dana 3. kolovoza 1941. iz sela Šumečani, Graberje, 

Derežani, Milaševac, Grabovnica, Blatnica, Bosiljevo, Gornji Marinkovac, 

Donji Marinkovac, Laminac, Dragičevac, Lipovčani, Dubrava, Stara Marča, 

Marčani i Graberje iseljene su 182 osobe u logor u Bjelovar.96 Od toga ih je 

165 deportirano u Srbiju. Dakle, prema izvještaju Kotarske oblasti u Čazmi, 

toga su dana iseljene 44 pravoslavne obitelji.97 Prema transportnoj listi iz 

logora Bjelovar 162 osobe iz kotara Čazma transportirane su u Srbiju 11. 

kolovoza 1941. godine, dakle, osam dana nakon što su uhapšene.98 Dana 20. 

kolovoza transportirane su još tri osobe iz logora u Bjelovaru,99 a 22. 

kolovoza jedna iz logora u Capragu. Iz kotara Kutina iseljeno je svega 46 

osoba preko logora Caprag. 27. rujna 1941. Od 46 transportiranih svega je 1 

bio iz same Kutine dok su svi ostali Srbi bili iz Moslavačkog Selišta.100

Najmasovnije iseljavanje trebalo je biti provedeno na području kotara 

Garešnica, gdje je Srba bilo daleko najviše. Hapšenja na području kotara 

Garešnica poduzeta su 21. i 22. kolovoza 1941. O tome svjedoči i 

transportna lista zatočenika dopremljenih u logor u Bjelovaru toga istog dana 

te izvještaj Kotarske oblasti u Garešnici o iseljavanju 105 srpskih obitelji s

područja kotara.101 Hapšenje je proteklo bez ijednog incidenta, a vlak iz 

Garešnice za Bjelovar krenuo je sa zatočenicima u 3 i 20 ujutro. Toga je 

dana s područja kotara Garešnica u logor Bjelovar dopremljena 531 osoba. 

Uhapšenici su dopremljeni s područja Podgarića, Oštrog Zida, Podgoraca, 

Krivaje, Potoka, Bereka, Garešnice, Velikog Pašijana, Dišnika, Popovca, 

Velikih Zdenaca, Velikog Vukovja, Bršljanice, Stupovače, Rogože, 

Kutinice, Malog Vukovja, Čaira i Brinjana.102 Međutim, za razliku od Srba 

iz čazmanskog kotara, koji su bili iseljeni u tjedan dana nakon što su pristigli 

u logor, Srbi s područja kotara Garešnice su se još 22. rujna 1941, dakle 

mjesec dana nakon što su uhapšeni, nalazili u logoru Bjelovar. O tome 

svjedoči popis zatočenika u logoru Bjelovar od toga datuma. Naime, broj od 

531 osobe koje su dopremljene 22. kolovoza podudara se s brojem osoba s 

područja kotara Garešnica koje se 22. rujna 1941. nalaze u logoru.103 Srbi iz 

kotara Garešnica nisu iseljeni u Srbiju, već su vraćeni svojim kućama iz 

logora Požega u listopadu i studenom 1941. 

Masovna iseljavanja Srba s područja Podravine i križevačkog kotara 

uslijedila su u kolovozu 1941. godine. Najsistematskija iseljavanja 

provedena su na području kotara Ludbreg i kotara Đurđevac. Na području 

Koprivnice i Križevaca iseljavanja su također provođena, ali u manjim 

razmjerima, osim u slučaju sela Osijek Vojakovački. S područja kotara 

Đurđevac, gdje su Srbi bili nastanjeni samo u Grabovnici, Velikoj i Maloj 

Črešnjevici nedaleko Pitomače, iseljeno je 16. kolovoza 1941. godine 19 

srpskih obitelji,104 a s područja općine Rasinja, koja je u to vrijeme potpadala 

pod kotar Ludbreg, iseljeno je istog dana 66 srpskih obitelji.105 Očigledno su 

iseljavanja bila koordinirana. Istog dana i u sljedećih nekoliko dana iz kotara 

Koprivnica, pretežno iz općine Sokolovac (iz sela Veliki Poganac, Radeljevo 

Selo, Sokolovac, Lepavina, Srijem, Mali Grabičani, Mala Mučna, Veliki 

Grabičani, Velika Mučna, Grdak, Prnjavor, Mala Branjska, Vrhovac, Veliki 

Botinovac i Rasinjica), ali i iz grada Koprivnice, iseljeno je 146 osoba. Dana 

17. kolovoza u logor u Bjelovaru pristigle su 764 osobe.106 Iseljenici su bili 

iz kotara Ludbreg, Koprivnica i Đurđevac. Dana 19. kolovoza iseljeni su 

Srbi iz područja kotara Križevci. Iz Osijeka Vojakovačkog iseljavanje je bilo 

potpuno, dok su iseljavanja iz Malih Sesveta, Pobrđana, Vojakovca, 

Kraljevca, Svetog Ivana Žabna i Brezovljana bila samo djelomična. Toga su 

dana iseljene 364 osobe iz Osijeka Vojakovačkog, 9 iz Vojakovca, 3 iz 

Velikih Grabičana, 16 iz Križevaca, 2 iz Svetog Ivana Žabna, 3 iz Kraljevca, 

18 iz Brezovljana, 5 iz Rovišća, 3 iz Velikog Brezovca, 2 iz Radeljeva Sela, 

6 iz Rasinjice, 6 iz Velikog Poganca, 2 iz Sokolovca, 4 iz Gradeca i 2 iz 

Male Mučne.107 Prilikom iseljavanja s područja kotara Ludbreg iseljenici su 

popunjavali upitni list u kojem su pitanja bila vezana ponajprije za pokretnu 

i nepokretnu imovinu, a potom i za politička opredjeljivanja.108 Za ostale 

kotareve takav upitni list nismo pronašli, što ne znači da ga iseljenici nisu 

popunjavali. 

Iseljavanja Srba u Srbiju iz Podravine i križevačkog područja iz logora u 

Bjelovaru poduzeta su u vrlo kratkom roku. Već 20. kolovoza jedan dio 

dopremljenih u logor Bjelovar otpremljen je u Srbiju. Tako su toga dana 

otpremljeni Srbi iz područja kotara Đurđevac, njih 83 te 60 iz kotara 

Ludbreg (njih 18 iz Ivančeca, 13 iz Segovine, 11 iz Prkosa i 18 iz Belanovog 

Sela).109 Tri dana kasnije uslijedila je masovna deportacija podravskih Srba u 

Srbiju. Toga 23. kolovoza u Srbiju je deportirana 601 osoba (438 s područja 

kotara Ludbreg, 142 s područja kotara Koprivnica i 21 s područja kotara 

Križevci).110 To bi značilo da je nakon 23. kolovoza 1941. s područja kotara 

Ludbreg, kotara Koprivnica i kotara Đurđevac u logoru u Bjelovaru ostalo 

vrlo malo ljudi, odnosno da je s područja kotara Križevci u logoru ostalo 

mnogo zatočenika. O tome svjedoči i popis osoba koje su ostale u logoru u 

Bjelovaru 22. rujna 1941. Od sveukupno 1523 osobe, njih 386 potjecalo je iz 

kotara Križevci, 7 iz kotara Koprivnica i 26 iz kotara Ludbreg.111 Od toga ih 

je 26 iseljeno iz kotara Križevci, 10 iz kotara Ludbreg i 9 iz kotara 

Koprivnica iz logora Bjelovar u Srbiju 26. rujna 1941.112

Iz zapadne Slavonije, nakon iseljavanja u lipnju, koje nije bilo provedeno 

preko sabirnih logora u Capragu, Bjelovaru ili Požegi, iseljavanja su 

započela u kolovozu 1941. Pravoslavni svećenici i članovi njihovih obitelji, 

njih 24, iseljeni su u logor Caprag 15-16. srpnja i iz istog logora 

transportirani 1. i 4. kolovoza u Srbiju. Dana 6. kolovoza u logor Caprag 

poslano je 85 osoba s područja općine Nova Bukovica, 7. kolovoza u isti 

logor iz općine Ćeralije i Nova Bukovica također 54 osobe, a 24. kolovoza iz 

različitih mjesta kotara Podravska Slatina 49 osoba.

113 Iz Capraga je u Srbiju 

iseljeno troje Srba 1. kolovoza, 4. kolovoza 21 osoba, 10. kolovoza 139 

osoba i 27. rujna 49 osoba. Preko logora Požega, iz kotara Podravska Slatina 

iseljeno je 6 osoba. Iz Daruvara je 5. kolovoza iseljeno petnaestak obitelji, a 

njihova je imovina zaplijenjena u korist Nezavisne Države Hrvatske. Te 

obitelji nisu iseljene preko logora u Srbiju budući da u popisima preseljenika 

preko logora nema informacije o organiziranom preseljavanju u tome 

vremenu iz kotara Daruvar.114 Jedan dio kolonista koji su u lipnju 1941. iz 

virovitičkog kraja iseljeni u Bosnu početkom mjeseca kolovoza 1941. 

dopremljeni su u logor Požega. Radilo se o kolonistima iz Gradine, Dijelke, 

Karađorđeva, Podravskog Sokolca, Nove Gradine... Oni su uglavnom 

nedugo nakon što su dopraćeni u logor Požegu otpremljeni između 6. i 24. 

kolovoza u Srbiju.115 U virovitičkom kraju postojala su i sela koja su bila 

nastanjena starosjedilačkim srpskim stanovništvom. Radilo se o naseljima 

smještenim uz obronke Bilogore ili u papučkom prigorju (Cabuna, Rezovac, 

Pčelić, Suhopoljska Borova, Slavonska Pivnica, Gvozdanska i Pepelana, 

Stara Krivaja, Nova Krivaja i Klisa) te pojedinim selima u virovitičkoj 

Podravini (Budanica, Dijelka, Gaćište, Naudovac).116 Ta su sela iseljavana 

uglavnom kasnije od dobrovoljačkih naselja preko logora u Bjelovaru. Dana 

8. kolovoza iseljeno je 17 osoba iz Naudovca preko bjelovarskog logora u 

Srbiju.117 Dana 19. kolovoza 1941. iseljeno je 45 osoba (11 obitelji) iz sela 

Pčelić,118 a 25. kolovoza iseljeni su seljaci općine Pivnica (sela Klisa, Nova 

Krivaja, Stara Krivaja, Gvozdanska i Pivnica). U logor Bjelovar iseljeno je 

27 obitelji koje su brojale između dva i 23 člana. Na njihova imanja 

postavljeni su kao povjerenici njihovi susjedi koji nisu iseljeni.119 Nije 

sasvim jasno po kojem su ključu jedni iseljeni, a drugi ne, iako su i jedni i 

drugi Srbi. Vrlo je vjerojatno da su iseljeni oni koji su bili boljeg imovnog

stanja. Istog dana iseljeno je još stanovnika iz sela Pčelić.120 U logor u 

Bjelovaru dana 25. kolovoza pristiglo je 553 Srba iz Virovitice i okolice. 

Njih 29 bilo je iz grada Virovitice, 183 ih je bilo iz općine Pivnica (Pivnica, 

Klisa, Krivaja, Gvozdanska), 169 iz općine Suhopolje (stanovnici iz Pčelića, 

Suhopolja, Borove, Rezovca, Trapinske), i 172 iz općine Cabuna (sela 

Cabuna, Naudovac, Gaćište, Trnovo Polje, Budanica, Jugovo Polje).121

Naknadno su primljeni u logor 27. kolovoza 1941. troje Srba iz Virovitice, 

troje iz sela Klisa i jedan iz Borove.122 Istih dana, krajem kolovoza, iseljene 

su i kolonističke crnogorske kuće iz Brezovice i Nove Brezovice u 

virovitičkom kraju. 29 Crnogoraca bilo je tada deportirano u logor 

Požegu.123 Prema popisu logora Bjelovar vidljivo je da se 102 srpske obitelji 

(odnosno 437 osoba) iz kotara Virovitica nalaze 22. rujna u logoru.124 Iz 

otpremnica za Srbiju iz logora Bjelovar vidljivo je da su Srbi iz okolice 

Virovitice, njih 483, otpremljeni u Srbiju 26. rujna 1941.125 Čini se, da popis 

koji su izradile ustaške vlasti 22. rujna nije bio potpun. S područja kotara 

Nova Gradiška u logor Caprag 13. i 14. kolovoza otpremljeno je 111 Srba.126

Iseljavanja s područja Požege odvijala su se preko logora u Požegi. 

Cjelokupno iseljavanje obavljeno je u četiri navrata: 7. kolovoza, kada su u 

logor dospjele srpske obitelji uhapšene u gradu Požegi,127 12. i 13. kolovoza, 

kada su u logor dospjele 159 osoba iz Pake, Migalovaca, Impijevaca, 

Ivanovaca i Velikog Bilača iz općine Ruševo, 15. kolovoza, kada su u logor 

prispjele 109 osobe iz Busnova, Završja, Gornjih Vrhovaca, Tornja i 

Brestovca iz općina Požeški Brestovac i Stražeman, i 20. kolovoza, kada su 

u logor dopremljeni Srbi, njih 74, iz Vetova, Hrnjevca i Lukača iz općine 

Kaptol.128 Dopremljeni Srbi iz kotara Požega u najvećoj su mjeri iseljeni u 

Srbiju 15. i 24. kolovoza 1941. godine (15. njih 159, a 24. njih 183).129

Iseljavanja iz kotara Donji Miholjac vršena su također preko logora u 

Požegi. Kao i u slučaju preseljavanja Srba iz kotara Virovitica radilo se o 

solunskim dobrovoljcima koji su preseljeni u lipnju ili srpnju u 

sjeveroistočnu Bosnu (okolica Teslića) i odande deportirani početkom 

kolovoza u logor Požega. Dana 6. kolovoza iseljen je 1 Srbin, 9. kolovoza 25 

ih je iseljeno u Srbiju, 12. kolovoza 1941. 281, 15. kolovoza njih 68, a 24. 

kolovoza 4 (ukupno 379).130 Preko logora u Capragu preseljeno je 28 osoba s 

područja kotara Donji Miholjac, ali neki od njih su rođeni u kotaru Novska, 

pa ih se svega 8 vode kao iseljenici iz kotara Donji Miholjac, dok se ostali 

vode kao iseljenici iz kotara Novska.131

I iz kotara Vukovar iseljenja su izvršena preko logora u Požegi. U jednom 

navratu, iseljeni su iz samog grada Vukovara najbogatiji Srbi, barem koliko 

je moguće suditi prema njihovim zanimanjima. Njih 21 prispjelo je u logor 

Požega 27. kolovoza 1941. Radilo se o trgovcima, parohu, učiteljicama, 

učiteljima, ljekarnicima, gostioničarima, kotarskim službenicima, posjednicima i 

studentima.132 U nekoliko navrata iseljeno je sveukupno 44 osobe s područja 

kotara Vukovar preko logora u Capragu i Požegi. Slično je bilo i sa kotarom 

Vinkovci, odakle je, također preko logora u Požegi, iseljeno 168 osoba. 

Radilo se, kao i u vukovarskom slučaju, najčešće o najbogatijim Srbima iz 

Vinkovaca i članovima njihovih obitelji. Tako su u Vinkovcima uhapšeni 

advokat, veleposjednik, inžinjer (?), student, trgovac, liječnik, kotarski sudac 

i brijač te nekolicina ratara.133 Očigledno su ova hapšenja u kotarskim 

sjedištima bila ciljana i trebala su zastrašiti ostale bogatije Srbe. Zašto su ova

Broj iseljenih Srba prema popisu Državnog ravnateljstva za ponovu iz rujna 1941. 

 i prema poimeničnom popisu iseljenika iz 2012. (IMIN) 

Kotar Popis iseljenih (1941) Poimenični popis (2012) 

Zagreb 1110 684

Bjelovar 1952 2039

Slavonski Brod 2 14

Čazma 152 166

Donji Miholjac 262 391

Dvor na Uni 1 4

Đakovo 6 7

Đurđevac 85 86

Grubišno Polje 2526 2721

Hvar 1 1

Karlovac 19 20

Križevci 23 52

Koprivnica 142 160

Ludbreg 486 508

Našice 316 402

Nova Gradiška 112 125

Novska 8 30

Ogulin 4 5

Osijek 11 444

Otočac 2 2

Pakrac 2 19

Petrinja 824 817

Podravska Slatina 149 218

Požega 341 346

Sisak 110 143

Valpovo 8 61

Varaždin 2 2

Virovitica 116 730

Vukovar 5 44

Županja 4 6

Daruvar 19 

Garešnica 9 

Glina 13 

Ilok 9 

Hrvatska Kostajnica 18 

Kutina 46 

Vinkovci 177 

Vrginmost 21 

Ukupno 8781 9875

hapšenja provođena kasnije negoli u ostalim krajevima, može se objasniti 

jedino velikim brojem prijelaza na rimokatoličku vjeroispovijest u istočnoj 

Slavoniji i zapadnom Srijemu, relativno značajnom srpskom zajednicom u 

ovim gradovima i već obavljenim preseljenjima koja nisu urađena preko 

sabirnih logora, već direktno. Srbi iz vinkovačkog kraja prebačeni su iz 

logora u Požegi u Srbiju u nekoliko navrata: 12. kolovoza njih četvero, 4. 

rujna njih 14, 7. rujna njih 15, 15. rujna njih 31, 19. rujna njih 15 i 28. rujna 

njih 89. 134

Međutim, s područja kotara Osijek hapšenja su bila znatno opsežnija. Iz 

Osijeka su transporti u logor Požegu pristigli tek krajem rujna 1941, dakle u 

vrijeme kada su odlazili posljednji transporti u Srbiju. Vidljivo je iz popisa 

pristiglih iz kotara Osijek 27. rujna 1941. u logor Požegu da se radi o 

srpskim seljacima iz kotara Osijek, dakle pretežno o osobama koje su 

nastanjivale sela oko Osijeka, iako je među uhapšenima bilo i obrtnika, 

željezničara i penzionera. Toga dana je transportom iz Osijeka u logor 

Požegu pristigla 521 osoba, a 30. rujna još 51. Međutim, s područja kotara 

Osijek bilo ih je u transportu od 27. rujna 407, a u transportu od 30. rujna 

10.135 Već 28. rujna jedan dio dopremljenih Srba iz kotara Osijek iseljen je u 

Srbiju, dok su preostali iseljeni transportom od 6. listopada 1941. 

Iz kotara Našice iseljavanja su izvršena preko logora u Požegi i logora u 

Capragu. Tako je iz ovog kotara iz naselja Sušine, Granice, Rozmajerovac, 

Vučkovac, Leđanska, Rudolfovac, Ceremošnjak i drugih preseljeno 402 

osobe. Od toga ih je 109 preseljeno preko logora u Capragu 10. kolovoza 

1941, a ostali preko logora u Požegi.136 Jedan dio dopremljenih u logor 

Požegu iz sela Granice i Poganovci u kotaru Našice pušteni su svojim 

kućama u listopadu i studenom 1941. godine. 

Dakle, ova je tablica precizna samo za neke kotareve. Očito je da za pojedine 

kotareve tablica koju je izradilo Državno ravnateljstvo za ponovu ne stoji. 

Rezultati do kojih smo došli istraživanjem, odnosno prebrojavanjem 

pojedinaca na listama, pokazuju da su najveći nesrazmjeri vidljivi kod 

kotareva Osijek, Donji Miholjac, Podravska Slatina, Virovitica, Vinkovci i 

Vukovar. Razlog tome nesrazmjeru jednim dijelom leži u činjenici da su 

neka od iseljavanja poduzeta nakon pisanja ovog dokumenta (dakle u drugoj 

polovici rujna) kao na primjer iseljavanja iz kotara Osijek, Vinkovci, 

Virovitica i Vukovar, a drugi razlog je taj što su pojedini preseljenici s 

područja Donjeg Miholjca, Podravske Slatine i Virovitice bili dva put 

seljeni, odnosno prvi put u Bosnu (npr. kolonizirani stanovnici okolice 

Donjeg Miholjca preseljeni su u lipnju 1941. u okolicu Bijeljine), a drugi put 

iz Bosne preko logora u Požegi u Srbiju. I kod kotareva za koje tvrdim da je 

tablica precizna postoje određeni pomaci. Naime, jasno je vidljivo da se kod 

gotovo niti jednog kotara brojke preseljenika ne slažu u potpunosti. Često je 

razlog tome nepreciznost ustaških činovnika koji su pojedina sela iz jednog 

kotara pripisivala drugom kotaru, kao i naknadna otpuštanja pojedinaca ili 

manjih grupa zatočenika iz logora. Neuredni su i popisi koji su vođeni u 

logorima, pa ponekad nije sasvim jasno tko je od kuda, osobe u popisima se 

znaju ponavljati, a imena mjesta znaju biti napisana netočno. 

Osim toga, broj preseljenika u Srbiju bio je znatno veći, ali se radilo o 

neorganiziranim prelaženjima u Srbiju, dakle o odlascima koje državne 

vlasti najčešće nisu mogle i stigle pratiti. Najčešće su ta prelaženja u Srbiju, 

koja su uglavnom bila ilegalna, bila poduzimana iz graničnih kotareva prema 

Srbiji. Primjer iz kotara Ilok svjedoči o tome. Tako su iz Iloka prebjegle u 

Srbiju između 10. travnja i 15. prosinca 1941. najmanje 72 osobe.137

Molbe za neiseljavanje 

Nakon prvih hapšenja svećenika, a posebno nakon masovnih hapšenja 

čitavih sela uslijedile su molbe koje su podnosili što pojedinci, što čitava 

sela, a koja su za cilj imale neiseljavanje iz NDH. Naime, većina Srba u 

Hrvatskoj nije imala nikakve rođake, ni prijatelje u Srbiji, a samo ih je vrlo 

malen broj uopće prije Drugog svjetskog rata bio u Srbiji. Strah od 

nepoznatog, a još više nesigurna egzistencija nije mogla biti povoljno 

rješenje za Srbe koje su ustaše željeli protjerati. Iako je vrlo malo molbi 

imalo efekta i bilo pozitivno riješeno, u ovom dijelu teksta treba reći nešto o 

skupnim molbama koje su stanovnici srpskih sela u Hrvatskoj pisali da ne bi 

bili iseljeni, ili ukoliko su već smješteni u iseljenički logor, da ne bi bili 

deportirani u Srbiju. Molbe su imale uspjeha u slučaju nekoliko sela u 

arešničkom kotaru, sela Poganovci u kotaru Našice i sela Osijek 

Vojakovački u kotaru Križevci. Treba spomenuti da su i uhapšenici s 

područja kotara Ludbreg i njihovi rođaci koji su ostali u svojim kućama 

pisali izuzetno mnogo molbi da bi se vratili svojim kućama, baš kao i 

iseljenici iz bjelovarskog kotara. Broj sačuvanih pojedinačnih molbi koje su 

poslane upravo za ta dva kotara ukazuju na činjenicu da su zatočenici bili 

spremni prijeći na rimokatoličku vjeroispovijest te da su čak bili spremni 

odstupiti jedan dio svojih imanja NDH zato da bi se vratili svojim kućama. 

Kod većine pojedinaćnih molbi, posebno kada se osoba već nalazila u 

sabirnom logoru, a još manje kada je već bila deportirana u Srbiju, nije bilo 

mogućnosti da se vrati svojoj kući. Čak ni potvrde lokalnih općinskih i 

kotarskih organa o čestitosti i dobrom vladanju pojedinaca nisu pomagale. O 

sudbini pojedinaca uglavom je odlučivao zapovjednik logora ili neki visoko 

pozicionirani ustaški dužnosnik. Sela u Moslavini, iz kojih je u kolovozu 

odvedeno 75 obitelji prvo u iseljenički logor u Bjelovar, a potom u Požegu, 

podnosila su molbe Državnom ravnateljstvu za ponovu da ne budu iseljena 

iz NDH. Takav su dopis poslali i Srbi sela Brinjana između Kutine i 

Garešnice,138 Vukovja, Rogože, Bršljanice, Stupovače, Čaira, Kutinice i 

Velikih Zdenaca. Poglavnik krajem kolovoza 1941. odgovara na molbu 

mještana Velikih Zdenaca da Srbi s područja kotara Garešnica i Grubišno 

Polje mogu "bez brige ostati u svojim domovima". Srbi s područja kotara 

Grubišno Polje u većoj su mjeri do toga vremena iseljeni, a Srbi s područja 

kotara Garešnice djelomično su iseljeni svega dan prije Poglavnikova 

odgovora. Dopisa je bilo još te oni najvjerojatnije ne bi imali nikakav efekt 

da nije zaustavljeno preseljavanje Srba u Srbiju od strane Nijemaca 

početkom listopada 1941. Slično su molili i stanovnici Poganovaca koji su se 

od kraja kolovoza 1941. nalazili u logoru u Požegi. Srbi iz Poganovaca, 

predstavnici 172 obitelji, molili su da im se odobri prijelaz na rimokatoličku 

vjeru, "po potrebi odmah uvdje u logoru". "Svi smo voljni doprinijeti svoj 

udjel u izgradjivanju nove Hrvatske i postati dobri Hrvati."139

Otpuštanje većih skupina zatočenika iz sabirnih logora 

U listopadu 1941. postalo je jasno da njemačke vlasti u Srbiji više nisu 

spremne primati nove preseljenike iz NDH. Na području Srbije razmahao se 

ustanak, a upravo su se ti novi preseljenici, kojih je ionako ilegalnim i 

legalnim putem useljenih u Srbiju, već bilo mnogo, mogli priključiti 

ustanicima. Stoga je trebalo što je moguće brže djelovati i zaustaviti daljnja 

preseljenja Srba iz NDH u Srbiju. Nijemci su odlučili da posljednje 

transporte iz logora u Požegi neće biti u mogućnosti primiti. Radilo se o 

Srbima iz kotareva Ludbreg, Garešnica, Križevci, Našice, Grubišno Polje i 

Virovitica. Najveći broj ih je bio iz kotareva Križevci, Našice i Garešnica. 

Dana 14. listopada 1941. ravnatelj Državnog ravnateljstva za ponovu Josip 

Rožanković izvršio je pregled logora u Požegi i ondje našao još 1335 

zatočenika. Za posljednji transport za Srbiju odabrao je 450 osoba i to 362 

osobe iz kotareva Ludbreg i Križevci, a 98 osoba iz kotara Garešnica. Ostale 

iseljenike trebalo je otpustiti kućama (kotarevi Virovitica, Grubišno Polje, 

Našice), a preostale zatočenike iz kotara Garešnica nakon što se zaprimi 

popis zakletih članova četničkog udruženja. "Čim se taj popis dobije članovi 

četničkog udruženja predat će se Ravnateljstvu za javni red i sigurnost, a 

ostale se treba pustiti kućama". Međutim, Nijemci su odbili primiti taj 

posljednji transport zbog velikog broja ilegalnih useljenika koji su 

svakodnevno prelazili preko granice, ali je njemački predstavnik dr. Beissner 

odlučio da će reagirati da se taj transport primi kod njemačkih vlasti u 

Srbiji.140 Od toga se transporta ipak odustalo, budući da su krajem listopada 

obustavljeni svi transporti u Srbiju. Iz logora Požega je 21. listopada 1941. 

otpušteno kući u Poganovce 180 muških, 176 ženskih i 24 djece, ukupno 380 

osoba,141 a potom, 24. listopada 1941, otpušteno je još 311 osoba iz kotara 

Garešnica. Prilikom otpuštanja iz logora Požega predstavnici obitelji 

potpisali su da se odriču prava traženja odštete za one pokretnine koje ne bi 

našli kod kuće, tj. da se ujedno odriču prava na odštetu ako je posjed 

naseljen.142 Dana 7. studenog otpušteno je još 114 Srba iz kotara Garešnica 

svojim kućama.143 Iz Osijeka Vojakovačkog, Prkosa i Belanovog Sela 7. 

studenog 1941. otpušteno je 340 osoba (301 iz Osijeka Vojakovačkog i 39 iz 

ostalih sela).144 Vidljivo je da je činjenica da su Srbi iz tih sela pušteni 

kućama uzrokovalo veliku paniku kod voditelja pokretnog ureda za kotareve 

Đurđevac, Ludbreg, Križevci i Koprivnica A. J. Kapetanovića. "Prema 

izvještaju ravnateljstva Zavoda za kolonizaciju broj 14722/41 u kome se 

izvještava da će oko 450 osoba biti povraćenih iz logora iz razloga toga što 

isti ne mogu biti preseljeni. Nadalje mi se naredjuje da oni koji se vrate 

natrag dobiju svoju zemlju da ju imam istima izručiti. ... Slobodan sam 

umoliti ravnateljstvo ponove da bi me što žurnije izvijestili o imenima onih, 

koji će biti povraćeni svojim kućama."14

Zaključak 

Protjerivanje srpskog stanovništva iz NDH nije bilo organizirano po onom 

sistemu kako je planirano. Ustaško rukovodstvo bilo je izuzetno 

zainteresirano u okviru svoje politike prema Srbima u NDH da iz NDH bude 

iseljeno što je moguće više Srba. Budući da ustaše nisu birali sredstva u 

postizavanju toga cilja, teror nad Srbima u NDH u segmentu iseljavanja bio 

je poprimao najrazličitije oblike. Iseljavanja solunskih dobrovoljaca iz 

Slavonije koja su poduzeta prije osnivanja Državnog ravnateljstva za ponovu 

pokazuju neorganiziranost i nesistematičnost prilikom iseljavanja Srba. 

Nelogičnost njihova premještanja iz jednog kotara NDH u drugi kotar i 

njihovo vraćanje u Hrvatsku nakon što su primili rješenje nekog bosanskog 

kotara da se mogu vratiti u bilo koji hrvatski kotar osim u onaj iz kojeg su 

iseljeni pokazuje da ustaše u početku nisu imali točno određen princip gdje, 

kako i koga iseliti. Nakon osnivanja Državnog ravnateljstva za ponovu, 

organiziranja sabirališta u kotarskim središtima i sabirnih logora u 

Bjelovaru, Capragu i Požegi teror postaje na neki način organiziraniji. 

Međutim, ustaška se samovolja i dalje jasno pokazuje kroz niz faktora: od 

samovoljnih puštanja pojedinih uhapšenika, preko sasvim pogrešnih 

informacija o osobama koje treba uhapsiti do nesistematičnosti prilikom 

hapšenja. Uz to javljaju se dakako i pljačke srpske imovine (koje su 

pokatkada samovoljne, a ponekad ozakonjene državnim zakonima), i 

maltretiranja zatočenika. Drugi oblici ustaškog terora, poput masovnih 

likvidacija, uzrokuju da sve više Srba nelegalno prelazi iz NDH u Srbiju, što 

uzrokuje njemačkim vlastima u Srbiji niz problema. Prema njemačkim 

podacima, u Srbiju je već do kraja srpnja prebjeglo oko 180000 Srba, a čini 

se da je taj broj do kraja rujna premašio 200000. Međutim, legalnim putem 

ustaše su iselili iz NDH do kraja rujna, odnosno početka listopada, preko 

logora u Capragu 5198 osoba, preko logora u Požegi 4494 osobe, a preko 

logora u Bjelovaru 4700 osoba. Osim toga, u dva transporta iz grada Zagreba 

u Srbiju je direktno prebačeno 341 osoba, pa bi broj legalno preseljenih 

osoba iz NDH iznosio 14733.146 Do početka rujna 1941. iz hrvatskog dijela 

NDH iseljeno je, prema poimeničnom popisu izrađenom 2012. godine, 9875 

osoba. Ta brojka nije konačna budući da postoje veći nesrazmjeri za 

pojedine kotareve. Nijemci su, kao što je spomenuto, zbog ustanka u Srbiji 

obustavili iseljavanje Srba iz NDH, pa su tako u listopadu 1941. završena 

legalna preseljavanja Srba iz NDH u Srbiju. Međutim, iz dokumentacije 

Komesarijata za izbeglice i preseljenike u Beogradu vidljivo je da su ilegalni 

odlasci pojedinaca u Srbiju bili učestali i u 1942, pa i sredinom rata, u 1943. 

godini. Dakle, istraživanje iseljavanja Srba iz Hrvatske i čitave NDH nije 

završeno s 1941. godinom, pa stoga ni brojka od 200000 preseljenika nije 

konačna brojka onih koji su otišli.

Share this post


Link to post

Join the conversation

You can post now and register later. If you have an account, sign in now to post with your account.

Guest
Reply to this topic...

×   Pasted as rich text.   Paste as plain text instead

  Only 75 emoji are allowed.

×   Your link has been automatically embedded.   Display as a link instead

×   Your previous content has been restored.   Clear editor

×   You cannot paste images directly. Upload or insert images from URL.

Loading...
Sign in to follow this